Çex dramaturqu Karel Čapek XX əsr dünya ədəbiyyatında və mədəniyyət tarixində mühüm yer tutan şəxsiyyətlərdən biri oldu. Onun “R.U.R.” (“Rossum’s Universal Robots” – “Rossumun Universal Robotları”) adlı pyesi 1920-ci ildə yazıldı və 1921-ci il yanvarın 25-də Praqada Milli Teatrda ilk dəfə səhnəyə qoyuldu. Bu əsər “robot” sözünü ilk dəfə geniş ictimaiyyətə təqdim etdi və həmin anlayışı qlobal mədəniyyətin bir hissəsinə çevirdi.
“Robot” sözü çex dilində “robota” anlayışından yarandı və məcburi əmək, ağır iş mənası daşıdı. Sözü Karel Čapek özü yox, onun qardaşı, rəssam və yazıçı Josef Čapek təklif etdi. Bu termin insan əməyini əvəz edən, süni şəkildə yaradılan işçi varlıqları ifadə etdi. Pyesdə robotlar mexaniki dəmir varlıqlar yox, süni yolla hazırlanmış bioloji canlılar kimi təsvir olundu. Onlar duyğusuz, itaətkar və ucuz işçi qüvvəsi rolunu oynadı.
Əsərin süjeti Rossum adlı alimin insanı bioloji cəhətdən təqlid edən canlılar yaratması üzərində quruldu. Sonradan bu ixtira sənaye miqyasına keçdi və robotlar bütün dünyada fabriklərdə işlədildi. İnsanlar rahat həyat sürməyə başladı, lakin mənəvi məsuliyyəti və dəyərləri arxa plana atdı. Robotlar zamanla sayca çoxaldı, şüur qazandı və insanlara qarşı üsyan etdi. Nəticədə insanlıq öz yaratdığı varlıqlar tərəfindən məhv edildi.
“R.U.R.” pyesi texnologiyanın nəzarətsiz inkişafı, insanın öz yaradıcı gücünə kor-koranə güvənməsi və mənəvi dəyərlərin itirilməsi mövzularını qabartdı. Əsər sənaye cəmiyyətinə və korporativ düşüncəyə tənqidi yanaşma ortaya qoydu. Çapek insanı yalnız texniki tərəqqi ilə xoşbəxtliyin mümkün olmadığı fikrinə gətirdi.
Bu pyes elmi fantastika janrının formalaşmasına güclü təsir göstərdi. Sonrakı illərdə robotlar, süni intellekt və insan–maşın münasibətləri mövzusu ədəbiyyatda, kinoda və fəlsəfədə geniş yayılmağa başladı. “Robot” sözü qısa müddətdə bir çox dillərə daxil oldu və müasir texnologiya terminologiyasının əsas anlayışlarından birinə çevrildi.
Karel Čapekin “R.U.R.” əsəri bu gün də aktuallığını qorudu. Texnoloji inkişafın sürətləndiyi müasir dövrdə bu pyes insanın öz yaratdıqları qarşısında daşıdığı məsuliyyəti xatırladan mühüm bədii və fəlsəfi mətn kimi dəyərləndirildi.
Həsən Məmmədov
Paraqraf.com
