Müasir dövrdə xarici dil bilmək yalnız əlavə üstünlük deyil, həm də təhsil, karyera və beynəlxalq ünsiyyət baxımından mühüm zərurətə çevrilib. Xarici dillər insanın dünyagörüşünü genişləndirir, fərqli mədəniyyətləri tanımağa və yeni imkanlar əldə etməyə şərait yaradır. Bununla yanaşı, xarici dillərin gündəlik danışığımıza təsiri, ana dilimizin qorunması və süni intellektin tərcümə sahəsində yaratdığı dəyişikliklər də aktual məsələlərdəndir.
Mövzu ilə bağlı Azərbaycan Dillər Universitetinin Tərcümə fakültəsinin dekanı Bənövşə Məmmədova Paraqraf.com ilə söhbətləşdi. Müsahibimiz xarici dil öyrənməyin əhəmiyyətindən, gənclərin dil seçiminə təsir edən amillərdən, tərcüməçilik ixtisasının gələcəyindən və ana dilimizin qorunmasının vacibliyindən danışdı.
– Müasir dövrdə xarici dil bilmək nə dərəcədə zəruridir?
– Bu gün xarici dil bilmək artıq əlavə üstünlük deyil, demək olar ki, zərurətdir. Çünki dünya sürətlə dəyişir və ölkələr, insanlar arasında əlaqələr genişlənir. Təhsil almaq, işləmək, səyahət etmək, yeni məlumatlar əldə etmək üçün xarici dil biliyinə ehtiyacımız var. Xüsusilə ingilis dili beynəlxalq ünsiyyətin əsas vasitələrindən birinə çevrilib. Amma mən düşünürəm ki, insan yalnız bir dillə kifayətlənməməli, imkan daxilində başqa dilləri də öyrənməlidir.
– Xarici dillər insanın dünyagörüşünə və düşüncə tərzinə necə təsir göstərir?
– Hər bir dil özündə bir xalqın tarixini, mədəniyyətini və düşüncə tərzini daşıyır. Başqa dil öyrənəndə biz yalnız yeni sözlər öyrənmirik, eyni zamanda fərqli düşünməyi, hadisələrə başqa tərəfdən baxmağı da öyrənirik. Xarici dil insanın dünyagörüşünü genişləndirir, ünsiyyət bacarıqlarını artırır və fərqli mədəniyyətlərə hörmət hissini gücləndirir. Mən deyərdim ki, hər yeni dil insan üçün yeni bir pəncərə açır.
– Bu gün gənclər daha çox hansı xarici dilləri öyrənməyə üstünlük verməlidirlər?
– İlk növbədə, ingilis dilini qeyd edərdim. Çünki elm, texnologiya, beynəlxalq təhsil və biznes sahəsində bu dilin imkanları çox genişdir. Bununla yanaşı, alman, fransız, ispan, çin, ərəb və digər dillərə də maraq artır. Burada əsas məsələ yalnız hansı dilin daha populyar olması deyil, gəncin gələcək məqsədidir. Məsələn, texnologiya ilə maraqlanan gənclə diplomatiya və ya beynəlxalq münasibətlər sahəsində çalışan gəncin dil seçimi fərqli ola bilər. Mən gənclərə ən azı iki xarici dil öyrənməyi tövsiyə edərdim.
– Xarici sözlərin gündəlik danışığımızda artması Azərbaycan dilinə necə təsir edir?
– Bu, diqqət yetirməli olduğumuz məsələlərdən biridir. Xarici dillərdən sözlərin dilimizə daxil olması təbii prosesdir. Tarix boyu bütün dillər bir-birindən sözlər alıb. Ancaq problem o zaman yaranır ki, Azərbaycan dilində qarşılığı olan sözləri səbəbsiz yerə xarici sözlərlə əvəz edirik. Bəzən insanlar daha müasir görünmək üçün gündəlik danışıqda çoxlu xarici ifadələrdən istifadə edirlər. Mən hesab edirəm ki, xarici dil bilmək Azərbaycan dilində danışmaq bacarığımızı zəiflətməməlidir. Əksinə, dil biliklərimiz artdıqca ana dilimizə daha həssas yanaşmalıyıq.
– Xarici dil öyrənməklə ana dilimizi qorumaq arasında tarazlığı necə saxlamaq olar?
– Bunun üçün ilk növbədə ana dilimizdə düzgün danışmağa, oxumağa və yazmağa diqqət etməliyik. Azərbaycan dilində kitablar oxumaq, keyfiyyətli filmlərə baxmaq, dilimizin zəngin ifadə imkanlarından istifadə etmək vacibdir. Xarici dil öyrənmək ana dilimizi unutmaq demək deyil. Biz həm dünyaya açıq olmalı, həm də öz dilimizə, mədəniyyətimizə və milli kimliyimizə bağlı qalmalıyıq. Mənim üçün bu iki məsələ bir-birinə zidd deyil, əksinə, bir-birini tamamlayır.
– Süni intellekt və avtomatik tərcümə proqramları gələcəkdə peşəkar tərcüməçiləri əvəz edə bilərmi?
– Süni intellekt artıq tərcümə sahəsində ciddi dəyişikliklər yaradıb. Bu texnologiyalar mətnlərin tərcüməsini sürətləndirir və müəyyən işləri asanlaşdırır. Ancaq mən düşünmürəm ki, onlar peşəkar tərcüməçiləri tamamilə əvəz edə biləcəklər. Çünki tərcümə yalnız sözləri bir dildən digərinə çevirmək deyil. Burada məna, hiss, üslub, mədəniyyət və kontekst çox vacibdir. Xüsusilə bədii ədəbiyyatda, diplomatik görüşlərdə, hüquqi və siyasi mətnlərdə insan təcrübəsi və məsuliyyəti böyük əhəmiyyət daşıyır. Gələcəyin tərcüməçisi süni intellektlə rəqabət aparan deyil, ondan düzgün istifadə etməyi bacaran mütəxəssis olacaq.
– Xarici dil öyrənmək istəyənlər hansı üsullardan istifadə etməli və nələrə diqqət yetirməlidirlər?
– Ən vacib məsələ davamlılıqdır. Gündə bir saat oxuyub sonra uzun müddət fasilə verməkdənsə, hər gün 20-30 dəqiqə məşğul olmaq daha faydalıdır. Xarici dildə filmlərə baxmaq, musiqi dinləmək, kitab oxumaq və danışıq təcrübəsi qazanmaq lazımdır. Ən əsası isə səhv etməkdən qorxmamaqdır. Bəzən insanlar səhv danışmaqdan çəkindikləri üçün ünsiyyətdən qaçırlar. Halbuki dil məhz danışdıqca inkişaf edir. Mən gənclərə öyrəndikləri dili gündəlik həyatlarının bir hissəsinə çevirməyi tövsiyə edərdim.
– Tərcüməçilik ixtisasını seçən gəncləri gələcəkdə hansı imkanlar və çətinliklər gözləyir?
– Tərcüməçilik çox geniş imkanlar yaradan bir ixtisasdır. Məzunlarımız yalnız tərcüməçi kimi deyil, beynəlxalq şirkətlərdə, diplomatik qurumlarda, dövlət və özəl təşkilatlarda, turizm və media sahəsində də çalışa bilərlər. Eyni zamanda, şifahi və yazılı tərcümə, lokalizasiya, audiovizual tərcümə kimi müxtəlif istiqamətlər mövcuddur.
Əlbəttə, bu sahədə rəqabət də artır. Ona görə də gələcəyin tərcüməçisi yalnız xarici dili mükəmməl bilməklə kifayətlənməməli, ana dilində yüksək yazı və nitq bacarığına, geniş dünyagörüşünə, texnoloji biliklərə və sahə üzrə xüsusi hazırlığa malik olmalıdır. Biz universitetdə tələbələrə məhz bu bacarıqları qazandırmağa çalışırıq.
– Uşaqlara xarici dil öyrətməyə hansı yaşdan başlamaq daha məqsədəuyğundur?
– Uşaqların erkən yaşlarda dil öyrənmək qabiliyyəti daha yüksək olur. Ona görə də 3-6 yaş aralığında xarici dillə tanışlıq başlaya bilər. Amma bu, uşağı qrammatik qaydalarla yükləmək demək deyil. Bu yaşda mahnılar, oyunlar, şəkillər və gündəlik ünsiyyət vasitəsilə dil öyrətmək daha məqsədəuyğundur. Əsas odur ki, uşaq dili məcburiyyət kimi deyil, maraqlı bir fəaliyyət kimi qəbul etsin. Eyni zamanda, ana dilinin inkişafına da xüsusi diqqət yetirilməlidir.
– Sonda xarici dil öyrənmək istəyən gənclərə hansı tövsiyələri verərdiniz?
– Gənclərə ilk növbədə özlərinə inanmağı və məqsədlərindən vaz keçməməyi tövsiyə edərdim. Dil öyrənmək bir gündə nəticə verən proses deyil. Səbir, zəhmət və davamlı çalışma tələb edir. Öyrəndikləri dildən istifadə etməkdən çəkinməsinlər, xarici ölkələrdə təhsil və mübadilə proqramlarında iştirak etməyə çalışsınlar, fərqli mədəniyyətləri tanısınlar.
Bir məqamı da xüsusi vurğulamaq istəyirəm: xarici dil öyrənərkən öz ana dilimizi və milli kimliyimizi unutmayaq.
Bir neçə dil bilmək sizə dünyanı tanımaq imkanı verir, öz ana dilinizi dərindən bilmək isə kim olduğunuzu xatırladır. Hər ikisinə sahib olun!
Həsən
Paraqraf.com
