Ədəbiyyatın ən böyük gücü insanı yalnız hərəkətləri ilə deyil, düşüncələri, duyğuları və gizli aləmi ilə göstərmək bacarığıdır. İnsanın içində baş verənlər – qorxu, sevgi, şübhə, ümidsizlik, həsrət, arzu, qürur – məhz psixoloji təsvir vasitəsilə oxucuya çatdırılır. Buna görə də insan psixologiyasının təsviri ədəbiyyatın əsas bədii funksiyalarından biridir.
Psixoloji təsvir — obrazların daxili aləminin, yəni düşüncə, hiss, xatirə, daxili dialoq və emosional keçidlərinin bədii şəkildə təqdim edilməsidir. Bu təsvir sayəsində oxucu: obrazın qərarlarının səbəbini anlayır, onun ziddiyyətlərini hiss edir, onunla emosional bağ qurur, hekayəni daha real yaşayır.
Hər bir obrazın davranışının arxasında bir səbəb, bir ağrı, bir qorxu və ya gizli arzu dayanır. Yazıçılar bu görünməyən tərəfləri göstərmək üçün müxtəlif üsullara müraciət edirlər:
– daxili monoloqla qəhrəmanın düşündüklərini açırlar,
– xatirələrlə onun keçmişini danışırlar,
– psixoloji detalla hisslərini göstərirlər,
– dialoq və susqunluqla gizli emosiyaları hiss etdirirlər.
Bu cür təsvirlər oxucuya yalnız “nə baş verdi?” sualını yox, “niyə belə oldu?” sualını da düşündürür. Məsələn, Cəlil Məmmədquluzadənin hekayələrində insanın içindəki qorxu və sıxıntı açıq görünür. İlyas Əfəndiyevin əsərlərində sevgi və ailə münasibətlərinin emosional çalarları diqqət çəkir. Müasir yazıçılarda isə psixoloji gərginlik və insanın daxili mübarizəsi daha güclü hiss olunur.
Psixologiya vacibdir çünki insan xarakteri yalnız hadisələrlə yox, daxili motivlərlə formalaşır. Psixoloji təsvir ədəbiyyata: dərinlik, təsir gücü, inandırıcılıq, bəşəri məna
qatır.
Oxucu qəhrəmanı yalnız müşahidə etmir, onunla birlikdə yaşayır. Ədəbiyyatda insan psixologiyasının təsviri – insanın görünməyən tərəflərini görünən etməkdir. Bu təsvir sayəsində obrazlar kağız üzərində qalmaz, həyatın özünə çevrilir. Hekayəni maraqlı edən süjetdir,
amma onu yaddaşlara həkk edən – insanın iç dünyasının izahıdır.
M. Mehdiyeva
