Geyim insanın görünən tərəfidir, inancı isə onun daxili dünyası ilə bağlıdır. İnsanın dini mənsubiyyətini, mənəvi dəyərlərini, biliyini, əxlaqını və cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətini yalnız başına örtdüyü parçaya görə müəyyənləşdirmək nə hüquqi, nə də ictimai baxımdan düzgün yanaşmadır.
Bu gün hicab məsələsi müzakirə edilərkən bir sıra mühüm suallar ortaya çıxır: Müsəlman olmaq üçün mütləq hicab taxmaq lazımdırmı? Qadının başını örtməsi məsələsində milli geyim ənənələrimiz hansı yeri tutur? Müəllim və şagirdin geyimi ilə bağlı tələblər müəyyən edilərkən dini etiqad azadlığı, milli kimlik və dünyəvi təhsil prinsipləri necə uzlaşdırılmalıdır?
Bu suallara emosional münasibətlə deyil, tarixi faktlara, hüquqi prinsiplərə və milli-mənəvi dəyərlərimizə əsaslanaraq cavab vermək lazımdır.
Pərixanım Sofiyeva: qadının ictimai nüfuzu geyimindən daha geniş anlayışdır
1918-ci ildə Gürcüstanda demokratik yolla seçkili özünüidarəetmə orqanına üzv seçilmiş Pərixanım Sofiyevanın həyat yolu Azərbaycan qadınının ictimai tarixində xüsusi yer tutur. Qaracalar kəndindən olan bu azərbaycanlı müsəlman qadın müstəqil namizəd kimi seçkilərdə iştirak etmiş və qalib gəlmişdi. Tarixçi İrakli Xvadagianinin araşdırmalarına əsaslanan məlumatlarda onun müsəlman qadınlar arasında demokratik seçki yolu ilə vəzifəyə gələn ilk şəxslərdən biri, hətta ilk nümunə olduğu ehtimal edilir.
Pərixanım Sofiyevanın irsi bizə bir həqiqəti xatırladır: qadının ictimai mövqeyi, cəmiyyətə təsiri və nüfuzu onun yalnız xarici görünüşü ilə müəyyən edilmir. Qadının iradəsi, biliyi, fəaliyyəti, cəsarəti və insanlar arasında qazandığı etimad da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Əlbəttə, Pərixanım Sofiyevanın geyim seçimi və ya hicab haqqında şəxsi mövqeyi barədə etibarlı tarixi sübut olmadan nəticə çıxarmaq düzgün olmazdı. Lakin onun həyat yolunu qadınların ictimai həyatda iştirakının və şəxsi iradəsinin tarixi nümunəsi kimi təqdim etmək mümkündür.
Bu gün həmin tarixi irsə müraciət edərkən əsas sualımız belə olmalıdır: Azərbaycan qadınının cəmiyyətdəki yerini onun geyiminə görə müəyyənləşdirəcəyik, yoxsa onun təhsilinə, əməyinə, biliyinə və şəxsiyyətinə görə?
Müsəlman olmaqla hicab taxmaq eyni hüquqi anlayış deyil
İslamda hicabın dini hökmü haqqında müxtəlif təfsirlər və yanaşmalar mövcuddur. Bir çox İslam alimləri qadının saçını örtməsini dini öhdəlik hesab edir, başqa müzakirələrdə isə örtünmənin forması, mahiyyəti və dini mənbələrin şərhi məsələləri fərqli şəkildə izah olunur.
Buna görə də bütün dini ənənələr adından qəti hökm vermək əvəzinə, bir mühüm hüquqi və ictimai həqiqəti vurğulamaq lazımdır: müsəlman kimi tanınmaq, təhsil almaq, müəllim işləmək və ya cəmiyyətin ictimai həyatında iştirak etmək üçün hicab taxmaq ümumi hüquqi şərt kimi qəbul edilə bilməz.
İnsanın dini mənsubiyyətinə yalnız geyiminə əsasən qiymət vermək doğru deyil. Hicab taxmayan qadının müsəlmanlığını şübhə altına almaq, onun imanını mühakimə etmək və ya onu dini baxımdan aşağı hesab etmək fərdi vicdan azadlığına və insan ləyaqətinə hörmət prinsipləri ilə uzlaşmır.
Eyni zamanda, hicab taxan qadının da seçiminə hörmət edilməlidir. Məsələ hicab taxan qadını qınamaq və ya hicab taxmayan qadını daha üstün göstərmək deyil. Məsələ qadının geyiminə görə alçaldılmaması, təhsildən kənarlaşdırılmaması və şəxsiyyətinin yalnız bir geyim elementi ilə eyniləşdirilməməsidir.
Dini etiqad insanın daxili inancı ilə bağlıdır. Dövlətin və cəmiyyətin vəzifəsi isə insanları zahiri əlamətlərə görə bir-birindən ayırmaq deyil, hüquq bərabərliyini və qarşılıqlı hörməti qorumaqdır.
Kəlağayı: milli kimliyimizin zərif və tarixi rəmzi
Azərbaycan qadınının baş örtüyü ənənəsindən danışarkən kəlağayını xatırlamamaq mümkün deyil. Kəlağayı əsrlər boyu qadın geyiminin mühüm elementi, milli mədəniyyətimizin və estetik zövqümüzün ifadəsi olub.
Azərbaycan kəlağayısının hazırlanması, naxışları və simvolikası UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına 2014-cü ildə daxil edilib. UNESCO bu ənənəni mədəni kimliyin ifadəsi, dini ənənələrlə əlaqəli geyim praktikası və cəmiyyətdə sosial birliyin güclənməsinə xidmət edən mədəni irs nümunəsi kimi təqdim edir.
Kəlağayı sadəcə ipək parça deyil. O, nənələrimizin yaddaşı, ailə ənənələrimiz, milli geyim mədəniyyətimiz və Azərbaycan qadınının zərifliyidir. Onun rəngləri, naxışları və bağlanma üsulları müxtəlif bölgələrdə fərqli ənənələri əks etdirir.
Bu baxımdan, kəlağayının gündəlik həyatda, ictimai tədbirlərdə və milli-mədəni mərasimlərdə daha geniş istifadə olunmasını təşviq etmək təqdirəlayiqdir. Qadınlarımızın milli geyimə marağının artması milli irsin qorunmasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edə bilər.
Lakin burada bir fərqi dəqiq müəyyənləşdirməliyik: kəlağayı milli-mədəni baş örtüyüdür; onun dini baxımdan hicabla eyni məna daşıyıb-daşımaması isə insanın dini inancına və həmin geyimə verdiyi mənaya bağlıdır. Kəlağayını hər bir qadın üçün hicabın məcburi alternativi kimi təqdim etmək doğru olmaz. Daha düzgün yanaşma budur ki, milli geyim ənənələrimiz qadının özünüifadə imkanlarını genişləndirən mədəni seçim kimi təşviq edilsin.
Müəllim və şagird olmaq üçün hicab şərtdirmi?
Bu suala cavab verərkən dini mülahizələrlə hüquqi tələbləri bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Müəllim olmaq üçün əsas meyarlar müvafiq təhsil, peşə hazırlığı, səriştə, qanunla müəyyən edilmiş tələblərə uyğunluq və pedaqoji fəaliyyətin keyfiyyətidir. Şagird üçün isə əsas məsələ təhsil almaq, bilik qazanmaq və məktəbin müəyyən etdiyi qanuni qaydalara riayət etməkdir. Hicab taxmaq müəllimlik və ya şagirdlik qabiliyyətinin göstəricisi deyil.
Bununla yanaşı, Azərbaycanda dövlət ümumi təhsil müəssisələri üçün geyimlə bağlı hüquqi tələblər mövcuddur. 2026-cı ilin iyulunda “Ümumi təhsil haqqında” Qanuna edilmiş dəyişikliklər geyim tələblərinə riayət olunmasını nəzərdə tutur. Oktyabr 2026-cı ildə qüvvədə olan təhsilverənlərin geyiminə dair qaydalar isə sadə və səliqəli işgüzar geyimi, həmçinin dünyəvi təhsil prinsipinə uyğunluğu tələb edir. Təhsilalanların geyimi ilə bağlı qaydalar da müəyyən edilmiş məktəb formasına riayət olunmasını nəzərdə tutur.
Deməli, hüquqi baxımdan iki fərqli məsələni qarışdırmaq olmaz: birincisi, insanın müsəlman olması üçün hicabın dövlət tərəfindən tələb edilməsi
İkincisi, dövlət məktəbində müəllim və şagird üçün müəyyən edilmiş geyim qaydaları. Bunlar eyni məsələ deyil.
Dövlət məktəbində çalışan müəllim və təhsil alan şagird qüvvədə olan geyim qaydalarına riayət etməlidir. Eyni zamanda, bu qaydaların tətbiqi zamanı insan ləyaqətinə, bərabərliyə və təhsil hüququna hörmət qorunmalıdır. Konkret geyim elementinin icazəli olub-olmaması isə qüvvədə olan normativ sənədlər əsasında müəyyən edilməlidir.
Milli geyimlərə gəlincə, müvafiq qaydalarda Azərbaycan xalqının tarixi, mədəniyyəti və milli-mənəvi dəyərləri ilə bağlı tədbirlərdə məktəbin Pedaqoji Şurasının qərarı ilə milli geyimlərdən və ya onların elementlərindən istifadə edilməsinə yol verilir. Bu müddəa milli geyim ənənələrinin məktəb həyatında yaşadılması üçün hüquqi imkan yaradır.
Beləliklə, məqsəd nə dini geyimi avtomatik olaraq təhsil hüququnun şərtinə çevirmək, nə də milli geyimi hüquqi qaydaları nəzərə almadan bütün hallarda sərbəst alternativ elan etməkdir. Məqsəd aydın, qanuni və ayrı-seçkilik yaratmayan qaydalar çərçivəsində təhsilin əlçatanlığını və keyfiyyətini qorumaqdır.
Dünyəvi dövlət, vicdan azadlığı və hüquq bərabərliyi
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 18-ci maddəsinə əsasən, din dövlətdən ayrıdır və dövlət təhsil sistemi dünyəvi xarakter daşıyır. Konstitusiyanın 25-ci maddəsi qadın və kişilərin bərabər hüquq və azadlıqlarını, 42-ci maddəsi təhsil hüququnu, 48-ci maddəsi isə vicdan azadlığını təsbit edir.
Bu müddəalar bir-birindən ayrı deyil, qarşılıqlı əlaqədə şərh edilməlidir. Dünyəvi təhsil dini inancın inkarı demək deyil. Eyni zamanda vicdan azadlığı da məktəbdə qüvvədə olan bütün qaydaların avtomatik olaraq tətbiq edilməməsi anlamına gəlmir.
Hüquqi dövlətin vəzifəsi dini etiqad azadlığı ilə təhsil müəssisələrinin qanuni fəaliyyət qaydaları arasında tarazlıq yaratmaqdır. Bu tarazlıq müəyyən edilərkən həm fərdin hüquqları, həm də təhsil mühitinin vahid qaydaları nəzərə alınmalıdır.
Xüsusilə azyaşlı şagirdlərə münasibətdə məsələyə həssas yanaşılmalıdır. Uşağın təhsil almaq hüququ, ləyaqəti və fərdi inkişafı hər hansı mübahisənin mərkəzində qalmalıdır. Geyim qaydaları uşağın alçaldılmasına, damğalanmasına və ya təhsildən soyumasına səbəb olan münasibət formasına çevrilməməlidir.
Milli geyimimizi yaşatmaq dini və milli dəyərlər arasında körpü ola bilərmi?
Kəlağayının daha geniş təbliği milli mədəniyyətimizin qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Məktəblərdə milli geyim günlərinin keçirilməsi, kəlağayı sənətinin öyrədilməsi, onun tarixi və naxışları haqqında maarifləndirici tədbirlərin təşkili gənc nəslin milli irsə marağını artıra bilər.
Bu, dini geyimə üstünlük verən qadınlarla milli geyim ənənəsinə üstünlük verən qadınları qarşı-qarşıya qoymaq üçün deyil, mədəni seçim imkanlarını genişləndirmək üçün edilməlidir. Hər bir qadın öz geyim seçiminə görə hörmət görməlidir. Dövlət məktəbində isə bu seçim qüvvədə olan qanuni geyim tələbləri çərçivəsində həyata keçirilməlidir.
Kəlağayını təbliğ etmək üçün hicab taxan qadınları tənqid etməyə ehtiyac yoxdur. Eyni zamanda hicab taxmayan qadınların da dini inancına şübhə ilə yanaşmaq yolverilməzdir. Milli kimliyimiz də, cəmiyyətin mənəvi bütövlüyü də qarşılıqlı hörmət üzərində möhkəmlənir.
Nəticə: qadını geyiminə görə deyil, şəxsiyyətinə görə qiymətləndirək
Pərixanım Sofiyevanın 1918-ci ildə seçkili orqana üzv seçilməsi Azərbaycan qadınının ictimai tarixində mühüm hadisədir. Onun adı bizə qadının ictimai həyatda iştirakı, iradəsi və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti haqqında düşünmək imkanı verir.
Bu gün qarşımızda duran vəzifə qadınları geyimlərinə görə bir-birindən ayırmaq deyil. Vəzifəmiz onların təhsil almasına, peşə sahibi olmasına, ictimai həyatda iştirakına və öz hüquqlarını həyata keçirməsinə şərait yaratmaqdır.
Müsəlman olmaqla hicab taxmaq arasında dini baxımdan əlaqə haqqında fərqli şərhlər mövcud olsa da, insanın dini mənsubiyyətini yalnız zahiri geyimə əsasən müəyyənləşdirmək düzgün deyil. Müəllimlik və şagirdlik də hicabın dini zərurət olub-olmaması mübahisəsindən ayrı olaraq, müvafiq qanunvericilik və peşə-təhsil meyarları ilə tənzimlənməlidir.
Kəlağayı isə milli mədəniyyətimizin qorunmasına və qadın geyim ənənələrimizin yaşadılmasına xidmət edən dəyərli irsimizdir. Onu təbliğ etmək, gələcək nəsillərə ötürmək və gündəlik həyatda yaşatmaq milli-mənəvi borcumuzdur.
Unutmamalıyıq: milli kimlik yalnız geyimdə, din yalnız zahiri görünüşdə, qadının dəyəri isə baş örtüyündə ifadə olunmur. İnsanın dəyəri onun ləyaqətində, əxlaqında, biliyində, davranışında və cəmiyyətə verdiyi töhfədə təzahür edir.
Azərbaycan qadını həm kəlağayısı ilə milli irsini yaşada, həm hicab seçimi ilə dini inancını ifadə edə, həm də geyimindən asılı olmayaraq elmə, təhsilə və ictimai həyata töhfə verə bilər. Əsas məsələ onun hüquqlarına hörmət edilməsi və qanun qarşısında bərabərliyinin qorunmasıdır.
Milli irsimizi yaşadaq, vicdan azadlığına hörmət edək, təhsili geyim mübahisələrinin deyil, biliyin və şəxsiyyətin inkişafının mərkəzində saxlayaq.
Hüquqşünas Elşad İsayev
Paraqraf.com
