XX əsrin ən böyük faciələrindən biri Holokost hadisəsidir. Nasist Almaniyasının rəhbəri Adolf Hitler və onun qurduğu rejim Avropada yəhudilərə qarşı sistemli məhv siyasəti həyata keçirir. Bu siyasətin nəticəsində təxminən altı milyon yəhudi həyatını itirir. Holokost insanlıq tarixində planlı soyqırımın ən açıq nümunələrindən biri kimi qəbul olunur və beynəlxalq yaddaş siyasətində xüsusi yer tutur.
Lakin Holokostu daha geniş kontekstdə qiymətləndirmək üçün İkinci Dünya Müharibəsinin ümumi insan itkisinə baxmaq vacibdir. Müharibə nəticəsində dünyada təxminən 60–70 milyon insan həyatını itirir. Bu itkilər yalnız yəhudilərdən ibarət deyil. Sovet İttifaqının mülki əhalisi və əsgərləri, Çin əhalisi, polyaklar, serblər, romalar və başqa xalqlar da böyük itkilər verir. Məsələn, Şərqi Avropada milyonlarla mülki insan qırğın, aclıq və bombardman nəticəsində ölür.
Tarixi yaddaş və ictimai diskurs çox zaman Holokost üzərində xüsusi fokus yaradır. Bunun əsas səbəbi bu hadisənin dövlət səviyyəsində planlı şəkildə həyata keçirilən ideoloji soyqırım olmasıdır. Nasist ideologiyası yəhudiləri sistemli şəkildə məhv edilməli “irq” kimi təqdim edir və bunun üçün düşərgələr, deportasiyalar və kütləvi qətl mexanizmləri qurur. Bu baxımdan Holokost sadəcə müharibə itkisi deyil, xüsusi məqsədli soyqırım kimi qiymətləndirilir.
Bununla yanaşı, müharibənin digər qurbanlarının taleyi də bəzən kölgədə qalır. Sovet və Çin cəbhələrində milyonlarla insanın ölümü, mülki əhalinin bombardmanlar nəticəsində məhv olması və müxtəlif etnik qrupların qırğınları da XX əsrin böyük humanitar faciələridir. Müqayisəli yanaşma göstərir ki, İkinci Dünya Müharibəsi yalnız bir xalqın deyil, çoxsaylı xalqların böyük itkiləri ilə yadda qalır.
Tarixə obyektiv yanaşma həm Holokostun unikallığını qəbul edir, həm də müharibənin bütün qurbanlarının xatirəsini nəzərə alır. Belə yanaşma tarixdən dərs çıxarmağa və gələcəkdə oxşar faciələrin qarşısını almağa xidmət edir. İnsanlıq üçün əsas nəticə ondan ibarətdir ki, irqçilik, totalitar ideologiyalar və müharibə siyasəti nəticədə bütün xalqlar üçün ağır fəlakətlər yaradır.
Həsən Təbriz
Paraqraf.com
