1991-ci il 25 dekabr tarixində Mixail Qorbaçov SSRİ Prezidenti vəzifəsindən istefa verdi və bununla da Sovet İttifaqının mövcudluğu faktiki olaraq sona çatdı. Bu hadisə XX əsrin ən böyük geosiyasi dönüşlərindən biri kimi təqdim olunsa da, prosesin mahiyyəti və nəticələri hələ də ciddi tənqid mövzusu olaraq qalır. Çünki SSRİ-nin süqutu təkcə ideoloji sistemin dağılması deyil, həm də milyonlarla insanın taleyinə təsir edən idarəetmə böhranının nəticəsi idi.
Qorbaçov hakimiyyətə islahat şüarları ilə gəldi. “Yenidənqurma” və “aşkarlıq” adlanan siyasət sovet sistemini müasirləşdirməyi hədəflədi. Lakin bu addımlar ardıcıl və nəzarətli şəkildə aparılmadı. İqtisadi sistem dağıldı, mərkəzi idarəetmə zəiflədi, ittifaq respublikaları ilə Moskva arasındakı bağlar qopdu. Qorbaçov köhnə sistemi ləğv etdi, amma onun yerinə işlək alternativ qurmadı. Bu isə xaosa yol açdı.
SSRİ daxilində milli məsələlər uzun illər zorakılıq və qorxu yolu ilə basdırıldı. Qorbaçov dövründə bu problemlər üzə çıxdı, lakin Kreml onları siyasi dialoq və ədalətli həll yolu ilə tənzimləmədi. Əksinə, bir çox bölgədə etnik qarşıdurmalar alovlandı. Dağlıq Qarabağda münaqişə başladı, Baltikyanı ölkələrdə gərginlik artdı, Qafqaz və Mərkəzi Asiyada qanlı hadisələr baş verdi. Mərkəzi hakimiyyət proseslərə nəzarət edə bilmədi.
Qorbaçov Qərblə münasibətləri yaxşılaşdırdı, silahlanma yarışını zəiflətdi və beynəlxalq aləmdə müsbət imic qazandı. Lakin bu siyasət sovet vətəndaşlarının rifahını yaxşılaşdırmadı. Əksinə, ərzaq qıtlığı dərinləşdi, inflyasiya artdı, sosial təminat sistemi çökdü. Dövlət öz vətəndaşlarını elementar ehtiyaclarla təmin etmədi. Qərbin alqışları fonunda ölkə daxilində narazılıq gücləndi.
1991-ci ilin avqust hadisələri sovet hakimiyyətinin acizliyini açıq şəkildə göstərdi. Mərkəz nə çevrilişi dayandıra bildi, nə də dövlətin gələcəyi ilə bağlı aydın mövqe ortaya qoydu. Bundan sonra ittifaq respublikaları ardıcıl şəkildə müstəqillik elan etdi. Qorbaçov isə prosesləri yönəltmədi, hadisələrin arxasınca getdi.
25 dekabr istefası siyasi məsuliyyətin etirafı kimi təqdim olundu. Lakin bu addım gecikmiş qərar idi. SSRİ artıq idarə olunmayan, iqtisadi və siyasi baxımdan çökmüş bir quruma çevrildi. Dövlət başçısı kimi Qorbaçov nə ittifaqı qorudu, nə də dağılmanı sivil və təhlükəsiz çərçivəyə saldı. Nəticədə milyonlarla insan yoxsulluq, müharibə və qeyri-sabitlik şəraitində yaşadı.
Sovet İttifaqının süqutu bəzi xalqlara müstəqillik gətirdi, lakin bu proses ağır itkilər hesabına baş verdi. Qorbaçov tarixə “soyuq müharibəni bitirən lider” kimi düşdü, amma eyni zamanda öz dövlətini idarə edə bilməyən, məsuliyyəti bölüşdürən və strateji səhvlərə yol verən siyasətçi kimi də yadda qaldı. 25 dekabr 1991-ci il təkcə bir imperiyanın sonu deyil, siyasi iradəsizliyin və plansız islahatların dərsi kimi tarixdə yer aldı.
Həsən Məmmədov
Paraqraf.com
