23 avqust 1989-cu ildə Estoniya, Latviya və Litvada keçirilən “Baltik yolu” aksiyası XX əsrin sonlarında Şərqi Avropada milli azadlıq hərəkatlarının ən təsirli və simvolik hadisələrindən biri kimi tarixə düşdü. Təxminən 600 kilometr məsafəni əhatə edən canlı insan zənciri Estoniyanın paytaxtı Tallindən başlayaraq Latviyanın paytaxtı Riqadan keçməklə Litvanın paytaxtı Vilnüsə qədər uzandı. Yüz minlərlə insanın əl-ələ tutaraq yaratdığı bu zəncir sadəcə etiraz aksiyası deyil, üç xalqın siyasi iradəsini, milli həmrəyliyini və müstəqillik istəyini nümayiş etdirən dinc siyasi mesaj oldu.
“Baltik yolu”nun keçirilməsi təsadüfi tarixə təsadüf etmədi. Aksiyanın 23 avqustda təşkil olunması 1939-cu il 23 avqust tarixində imzalanan Molotov–Ribbentrop paktının 50-ci ildönümü ilə bağlı idi. Sovet İttifaqı ilə nasist Almaniyası arasında bağlanan bu müqavilənin gizli protokolları Şərqi Avropanın təsir dairələrinə bölünməsini nəzərdə tuturdu. Baltikyanı ölkələr üçün bu razılaşma onların sonrakı taleyinə birbaşa təsir edən tarixi hadisə kimi qəbul edilirdi. Buna görə də 1989-cu ildə keçirilən aksiya həm keçmişin siyasi nəticələrinə etiraz, həm də gələcəyə dair milli iradənin nümayişi xarakteri daşıdı.
Aksiyanın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun dinc xarakteri idi. İnsanlar silahlı qarşıdurmaya deyil, həmrəyliyə və kütləvi iştirakın yaratdığı siyasi təsirə üstünlük verdilər. Əl-ələ tutan insanların görüntüsü sadə olsa da, güclü siyasi məna daşıyırdı. Bu görüntü üç ölkənin cəmiyyətlərinə parçalanmış və ayrı-ayrı siyasi subyektlər kimi deyil, ortaq məqsəd ətrafında birləşmiş xalqlar kimi çıxış etmək imkanı verdi.
“Baltik yolu”nun siyasi əhəmiyyəti ilk növbədə kütləvi ictimai iradənin açıq şəkildə nümayiş etdirilməsində idi. Sovet sisteminin uzun müddət formalaşdırdığı siyasi çərçivə daxilində belə böyük miqyaslı və koordinasiyalı aksiyanın keçirilməsi cəmiyyətlərdə milli özünüdərk səviyyəsinin yüksəldiyini göstərirdi. Estoniya, Latviya və Litvada müstəqillik ideyası artıq yalnız ayrı-ayrı ziyalıların və siyasi fəalların mövqeyi deyil, geniş ictimai təbəqələrin dəstəklədiyi siyasi tələbə çevrilirdi.
Hadisənin digər mühüm tərəfi üç Baltik xalqının birgə fəaliyyət göstərməsi idi. Estonlar, latışlar və litvalılar tarix, dil və milli xüsusiyyətlərinə görə fərqli xalqlar olsalar da, həmin gün onları ümumi siyasi məqsəd birləşdirdi. Bu birlik milli hərəkatların gücünü artırdı və Sovet rəhbərliyinə cəmiyyətlərdəki dəyişikliklərin miqyasını göstərdi. “Baltik yolu” bu baxımdan yalnız bir ölkənin deyil, bütöv bir regionun siyasi transformasiyasını ifadə edən hadisəyə çevrildi.
Aksiyanın informasiya baxımından da xüsusi əhəmiyyəti var idi. İnsan zəncirinin uzunluğu, iştirakçıların sayı və tədbirin dinc xarakteri beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini Baltikyanı ölkələrin siyasi vəziyyətinə yönəltdi. Fotoşəkillər və televiziya görüntüləri vasitəsilə yayılan canlı zəncir Baltik xalqlarının azadlıq istəyinin güclü vizual ifadəsinə çevrildi. Bu, dinc etirazın beynəlxalq ictimai rəyə təsir imkanlarını nümayiş etdirən nümunələrdən biri oldu.
“Baltik yolu”nun nəticələrini yalnız həmin günün siyasi hadisəsi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Aksiya Estoniya, Latviya və Litvada müstəqillik hərəkatlarının daha da güclənməsinə ciddi mənəvi və siyasi stimul verdi. Sonrakı iki il ərzində Sovet İttifaqında baş verən siyasi böhran dərinləşdi və Baltikyanı respublikaların müstəqillik istiqamətində atdığı addımlar sürətləndi. 1991-ci ildə Estoniya, Latviya və Litvanın müstəqilliklərini bərpa etməsi “Baltik yolu” kimi kütləvi ictimai təşəbbüslərin yaratdığı siyasi atmosferin əhəmiyyətini daha aydın göstərdi.
Bu hadisənin müasir siyasi tarix baxımından əsas dərslərindən biri ictimai həmrəyliyin siyasi dəyişikliklərdə oynadığı roldur. “Baltik yolu” göstərdi ki, cəmiyyətin geniş təbəqələrinin vahid məqsəd ətrafında dinc şəkildə səfərbər olması ciddi siyasi mesaj yarada bilər. Burada əsas güc fiziki qarşıdurmada deyil, insanların kollektiv iradəsinin nümayişində idi.
“Baltik yolu” həm də milli yaddaşın siyasi proseslərə təsir imkanlarını nümayiş etdirdi. 1939-cu il hadisələrinin 50 il sonra kütləvi etirazın əsas motivlərindən birinə çevrilməsi göstərirdi ki, tarixi hadisələr yalnız keçmişdə qalmır, sonrakı nəsillərin siyasi düşüncəsinə və milli kimlik anlayışına da təsir göstərir. Baltik xalqları öz tarixlərinə münasibəti müstəqillik tələbi ilə birləşdirərək keçmişlə gələcək arasında siyasi əlaqə yaratdılar.
Bu baxımdan “Baltik yolu” yalnız Estoniya, Latviya və Litvanın tarixində deyil, bütövlükdə XX əsrin sonlarında milli azadlıq hərəkatlarının tarixində xüsusi yer tutur. Hadisənin əsas gücü onun sadəliyində, kütləviliyində və aydın siyasi mesajında idi. İnsanların əl-ələ tutaraq yaratdığı zəncir sərhədlərdən daha güclü bir birlik təsəvvürü formalaşdırdı və azadlıq istəyinin kollektiv iradəyə çevrilə biləcəyini göstərdi.
23 avqust 1989-cu il hadisəsi bu gün də dinc siyasi mübarizənin, milli həmrəyliyin və tarixi yaddaşın gücünü əks etdirən nümunə kimi qiymətləndirilir. “Baltik yolu”nun yaratdığı əsas siyasi və mənəvi mesaj ondan ibarət idi ki, xalqların azadlıq və öz müqəddəratını təyin etmək arzusu yalnız siyasi şüarlarda deyil, cəmiyyətin birgə iradəsində ifadə olunduqda daha böyük təsir gücünə malik olur. Bu mənada həmin gün Baltikyanı xalqların tarixində sadəcə bir etiraz aksiyası deyil, müstəqilliyə aparan yolun mühüm siyasi və mənəvi mərhələsi kimi yadda qaldı.
Həsən Məmmədov
Paraqraf.com
