Alimlər insan genlərini heyrətamiz dəqiqliklə redaktə etməyi öyrəndi – NYT

Kolumbiya Universitetinin alimləri insan embrionlarının DNT-sində tarixdə ilk dəfə yüksək dəqiqlikli gen redaktəsi həyata keçirib. Bu, gələcəkdə əvvəlcədən seçilmiş genetik xüsusiyyətlərə malik uşaqların yaradılması texnologiyalarına yol aça bilər.

Paraqraf.com xəbər verir ki, bu barədə “The New York Times” yazır.

Nəşr qeyd edir ki, uzun illər insan embrionlarının genomuna müdaxilə elmi və bioetik dairələrdə ciddi mübahisələr doğurub. Bir tərəfdən bu texnologiya irsi xəstəlikləri embrion mərhələsində aradan qaldıra bilər, digər tərəfdən isə “istənilən xüsusiyyətlərin dizayn edilməsi” və seleksiya riski yaradır ki, tənqidçilər bunu evgenika ilə müqayisə edirlər.

Məqalədə xatırladılır ki, indiyədək gen redaktəsində əsas alət CRISPR metodu idi. Bu texnologiya DNT-nin müəyyən hissələrini “kəsməyə” imkan verir, lakin tez-tez səhvlərə yol açırdı: redaktə yanlış sahədə baş verə və ya genetik materiala zərər verə bilirdi. Buna görə də embrionların redaktəsinin təhlükəsizliyi uzun müddət sual altında qalıb.

2018-ci ildə çinli alim He Tsyan-kuy CRISPR texnologiyasından istifadə edərək genetik olaraq redaktə olunmuş körpələr yaratmış və onlara HİV-ə qarşı davamlılıq verməyə çalışmışdı. Bu eksperiment kəskin şəkildə qınanmış, alim isə həbs olunmuşdu.

Yeni yanaşma “base editing” (əsas redaktə) adlanır və 2016-cı ildə Harvarddan David Liu tərəfindən hazırlanıb. Bu metod DNT-ni kəsmir, əksinə, ayrı nukleotidləri dəqiq şəkildə dəyişdirir. Texnologiya artıq bəzi genetik xəstəliklərin müalicəsində uğurlu nəticələr göstərib.

Yeni tədqiqatda Kolumbiya Universitetinin alimləri bu üsulu iki gen üzərində tətbiq edib: PCSK9 (pis xolesterin – LDL səviyyəsi və ürək-damar xəstəlikləri riski ilə bağlıdır) və HBG (fetal hemoglobinin istehsalına cavabdehdir). Redaktə həm birhüceyrəli mayalanmış yumurtalarda, həm də ikihüceyrəli embrionlarda aparılıb.

CRISPR-dən fərqli olaraq, yeni texnologiya geniş xromosom zədələnmələrinə səbəb olmayıb. Bəzi hallarda alimlər hər iki geni eyni embrionda uğurla dəyişə biliblər. Lakin bütün hüceyrələr eyni şəkildə redaktə olunmayıb ki, bu da mozaiklik problemini – embrion daxilində redaktə olunmuş və olunmamış hüceyrələrin qarışığını – ortaya çıxarıb.

Tədqiqatın müəllifi, Kolumbiya Universitetinin genetiki Diter Egli nəticələrə ehtiyatla yanaşır: “Biz demirik ki, bu sabah klinikalarda istifadə olunacaq”.

Bioetiklər, o cümlədən Ueyk Forest Universitetindən Anna İltis, mümkün mənfi təsirlərin yalnız doğuşdan sonra üzə çıxa biləcəyini bildirərək narahatlıq ifadə ediblər. Oreqon Sağlamlıq və Elm Universitetindən reproduktiv mütəxəssis Paula Amato isə nəticələri “perspektivli” adlandırıb, lakin tam elmi məqalənin dərcini gözləməyi tövsiyə edib.

Tədqiqatın həmmüəllifi və “Nucleus Genomics” şirkətinin baş klinik direktoru Natan Treff bu texnologiyanın süni mayalanma (IVF) zamanı əvvəllər istifadəyə yararsız hesab edilən embrionların seçilməsinə kömək edə biləcəyini düşünür. Şirkət artıq minlərlə genetik riski analiz edir və hətta boy və intellekt kimi xüsusiyyətləri də proqnozlaşdırmağa çalışır.

Diter Egli isə texnologiyanın məhdudiyyətlərini qəbul edir. Onun sözlərinə görə, eyni anda çoxlu genin redaktəsi riskləri xeyli artırır.

Hazırda tədqiqat rəy mərhələsindədir. Növbəti addımlar 100 hüceyrəli embrionlarda testlərin aparılması və mozaiklik probleminin aradan qaldırılması yollarının tapılması olacaq.