Təhsil sistemində görünməz idarəetmə nə deməkdir?
Təhsil mühitində görünməz idarəetmə o deməkdir ki, direktor və ya rəhbərlik gündəlik proseslərə sərt nəzarət etmədən belə məktəb effektiv fəaliyyət gostərir. Rəhbər daha çox qayda qoyan deyil, mühit quran rolunda çıxış edir.
Bu modeldə müəllimlər yalnız proqram icraçısı deyil, tədris prosesinin tərtibatçısı olur, şagirdlər passiv bilik qəbul edən deyil, aktiv iştirakçı və qərar verən subyektlərə çevrilir. İdarəetmə isə nəzarət üzərindən deyil, mədəniyyət və sistem üzərindən həyata keçirilir.
Bu yanaşma Peter Druckerin “sistemi qur, nəticə özü gələcək” fəlsəfəsi ilə tam uyğunlaşır.
Sistem təhsildə necə işləyir?
– Dəyərlərə əsaslanan məktəb mədəniyyəti–Görünməz idarəetmənin əsasında “qayda” yox, dəyərlər dayanır.
Məktəbdə məsuliyyət, əməkdaşlıq, təşəbbüskarlıq kimi dəyərlər formal olaraq deyil, gündəlik davranışlara çevrilir.
Bu halda müəllimi nəzarət yox, peşə etikası yönləndirir, şagirdi cəza yox, daxili motivasiya hərəkətə gətirir.
Bu yanaşma Joseph Nyenin “soft power” konsepsiyasının təhsildə tətbiqidir.
– Müəllimlər üçün avtonomiya (SDT tətbiqi)
Edward Deci və Richard Ryan tərəfindən irəli sürülən Self-Determination Theory təhsildə xüsusilə effektivdir.
Praktik olaraq müəllimlərə dərs metodikasında seçim azadlığı verilir, mikro-menecment minimuma endirilir, təşəbbüslər təşviq olunur.
Nəticədə müəllim daha motivasiyalı olur, innovativ metodlar artır, tədrisin keyfiyyəti yüksəlir.
– Özünütəşkilat edən sinif və məktəb modeli– Görünməz idarəetmədə sinif otağı belə dəyişir: şagirdlər layihə əsaslı işləyir, qrup daxilində rollar bölüşdürülür, müəllim “məlumat verən” deyil, facilitator olur.
Bu, sistem nəzəriyyəsindəki self-organization prinsipinin təhsildə tətbiqidir.
– “Nudge” yanaşması ilə davranışın yönləndirilməsi–Richard Thalerin “nudge” konsepsiyası məktəbdə çox effektiv işləyir.
Məsələn, düzgün davranışlar görünən və mükafatlandırılan edilir, dərs planları sadə və intuitiv qurulur, şagird üçün “düzgün seçim” ən asan seçimə çevrilir
Bu zaman intizam məcburiyyətlə deyil, mühitlə formalaşır
– Rəhbərin rolu: görünməz, amma həlledicidir
Təhsil sistemində belə rəhbər hər dərsə müdaxilə etmir, hər qərarı özü vermir, amma strateji istiqaməti və sistemi qurur.
Bu yanaşma Simon Sinekin liderlik fəlsəfəsi ilə üst-üstə düşür: rəhbər idarə edən deyil, inkişaf etdirən mühit yaradan şəxsdir.
– Bu sistemin təhsil kontekstində üstünlükləri:
Müəllimlərin peşəkar inkişafı sürətlənir, şagirdlərdə tənqidi düşüncə və məsuliyyət artır, məktəb daha çevik və innovativ olur, idarəetmə davamlı xarakter alır (rəhbər dəyişsə belə sistem işləyir).
– Risklərin balanslaşdırılması:
Təhsil sistemində bu modelin uğurlu olması üçün aydın kurikulum və məqsədlər olmalıdır, ölçüləbilən əticə indikatorları qurulmalıdır, müəllimlər arasında koordinasiya təmin edilməlidir, kommunikasiya açıq və davamlı saxlanmalıdır.
Bu halda görünməz idarəetmə passivlik kimi yox, yüksək səviyyəli peşəkar idarəetmə kimi qəbul olunur.
Təhsildə uğurlu idarəetmə artıq nəzarəti artırmaqla deyil, məsuliyyəti paylaşmaqla qurulur. Görünməz idarəetmə modeli məktəbi idarə olunan sistemdən çıxarıb, öyrənən, inkişaf edən və özünü yeniləyən ekosistemə çevirir. Bu yanaşmanın əsas mesajı sadədir: “Təhsil rəhbəri dərsi idarə etməməlidir – öyrənmənin baş verəcəyi sistemi qurmalıdır.”
Günay Qurbanova
Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin sektor müdiri
