Son illərdə İran İslam Respublikasında ən güclü institutlardan biri sayılan İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu – SEPAH ölkənin siyasi və iqtisadi sistemində ciddi təsir imkanları əldə edir. Bu qurum 1979-cu ildə baş verən İran İslam İnqilabından sonra yeni rejimi qorumaq məqsədilə yaradılır. Zaman keçdikcə SEPAH yalnız hərbi struktur kimi yox, həm də siyasi və iqtisadi güc mərkəzinə çevrilir. Bu səbəbdən ölkədə mümkün siyasi böhran yaranacağı halda SEPAH-ın hakimiyyətə birbaşa təsiri məsələsi tez-tez müzakirə olunur.
İranın siyasi sistemi dini rəhbərlik modelinə əsaslanır və ölkənin ən ali siyasi fiquru hazırda Ali rəhbər Əli Xameneidir. Dövlətin əsas ideoloji və təhlükəsizlik dayaqları isə məhz SEPAH və ona bağlı strukturlar hesab olunur.
Son illərdə İran iqtisadi sanksiyalar, sosial narazılıqlar və regional gərginlik kimi ciddi problemlərlə üzləşir. Belə vəziyyətlərdə təhlükəsizlik strukturlarının rolu daha da artır. SEPAH yalnız hərbi sahədə deyil, iqtisadiyyatda da böyük paya malikdir. Enerji layihələri, tikinti sektorunun böyük hissəsi və müxtəlif iri şirkətlər bu quruma yaxın strukturların nəzarətindədir.
Bundan əlavə, SEPAH-ın xarici əməliyyatlara cavabdeh olan xüsusi bölməsi – Qüds qüvvələri Yaxın Şərqdə İranın regional siyasətinin əsas alətlərindən biri hesab olunur. Bu isə qurumun həm daxili, həm də xarici siyasətdə ciddi təsir imkanına malik olduğunu göstərir.
İranda klassik hərbi çevriliş modelinin baş verməsi bir qədər mürəkkəb görünür. Çünki SEPAH mövcud sistemin əsas dayaqlarından biridir və onun legitimliyi məhz İslam Respublikasının qorunmasına bağlıdır.
Bu səbəbdən analitiklər daha çox başqa bir ssenarini real sayır. Həmin ssenariyə görə ölkədə formal siyasi sistem qalır, lakin real qərarların böyük hissəsi hərbi-siyasi elitanın əlində cəmləşir. Yəni açıq çevriliş deyil, sistem daxilində hakimiyyət balansının SEPAH xeyrinə dəyişməsi baş verir.
Son illərdə dövlət idarəçiliyində SEPAH-a yaxın şəxslərin sayının artması bu ehtimalı gücləndirən amillərdən biri kimi göstərilir.
Əgər İran siyasətində SEPAH dominant mövqe əldə edərsə, hakimiyyətə gələcək fiqurların da bu struktura yaxın olması ehtimalı böyükdür.
Mümkün ssenarilərdən biri hərbi keçmişi olan siyasi fiqurun hakimiyyətə gəlməsidir. İran siyasi sistemində təhlükəsizlik strukturlarına yaxınlığı ilə tanınan şəxslərdən biri İbrahim Rəisidir. Onun hakimiyyəti dövründə təhlükəsizlik aparatının rolu daha da güclənir.
Digər ehtimala görə isə SEPAH daxilindən çıxan hərbi fiqurlardan biri siyasi liderə çevrilə bilər. Bu kontekstdə SEPAH-ın hazırkı baş komandanı Hüseyn Səlami kimi şəxslərin adı tez-tez hallandırılır.
Bəzi analitiklər isə İran siyasi elitasında uzun illər mühüm vəzifələr tutmuş Əli Laricani kimi fiqurların kompromis namizəd ola biləcəyini qeyd edir. Belə bir variantda hərbi strukturlar real gücə sahib olur, lakin siyasi rəhbərlik formal olaraq mülki fiqurun əlində qalır.
SEPAH-ın İran siyasətində daha dominant mövqe əldə etməsi region üçün də mühüm nəticələr yarada bilər. Çünki bu struktur İranın Yaxın Şərq siyasətinin əsas icraçısı sayılır.
Belə ssenari baş verərsə İranın xarici siyasəti daha sərt təhlükəsizlik yanaşmasına əsaslana bilər. Regional münaqişələrdə aktivlik arta, Qərb dövlətləri ilə münasibətlər isə daha gərgin xarakter ala bilər.
İranda klassik hərbi çevriliş ehtimalı tam real görünməsə də, SEPAH-ın siyasi sistem daxilində təsirini daha da artırması ehtimalı yüksək qiymətləndirilir. Bu proses ölkənin daxili siyasi balansını dəyişə və İranın regional siyasətinə yeni istiqamət verə bilər. İranın gələcək siyasi modeli isə əsasən hakimiyyət daxilindəki güc balansının necə formalaşacağından asılı olacaq.
Həsən Təbriz
Paraqraf.com
