Hörmüz boğazı bağlanarsa qlobal enerji bazarında dərhal şok effekti yaranar. Dünya üzrə gündəlik xam neft tədarükünün təxminən beşdə biri bu keçid vasitəsilə daşınır. Səudiyyə Ərəbistanı, İraq, Küveyt, Qətər və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi əsas ixracatçılar nefti əsasən bu marşrutla dünya bazarına çıxarır. Bu həcmdə tədarükün dayanması qlobal təklifdə kəskin azalma yaradar.
Neft bazarında qiymət mexanizmi gözləntilər və risklərə çox həssasdır. Tədarükün fiziki azalması ilə yanaşı, risk premiumu da sürətlə artır. Treyderlər və fondlar gələcək çatışmazlıq ehtimalını qiymətə daxil edir. Nəticədə bir neçə gün ərzində kəskin sıçrayış mümkündür. Tarixi presedentlər göstərir ki, Yaxın Şərqdə hərbi və geosiyasi gərginliklər Brent markalı neftin qiymətini qısa müddətdə onlarla faiz artırır.
Alternativ marşrutların imkanları məhduddur. Səudiyyə Ərəbistanının Qırmızı dəniz istiqamətində boru kəməri var, lakin tam həcmi kompensasiya etmir. BƏƏ də Fuceyra limanı vasitəsilə müəyyən həcmdə ixrac edə bilir. Buna baxmayaraq, Hörmüzdən keçən ümumi gündəlik həcmin hamısını əvəz etmək mümkün deyil. Qətərin mayeləşdirilmiş qaz ixracı da eyni keçiddən asılıdır, bu isə qaz bazarında paralel qiymət artımı riski yaradır.
Qiymət artımının miqyası bir neçə faktordan asılıdır: bağlanmanın müddəti, hərbi riskin səviyyəsi, böyük istehsalçıların ehtiyat imkanları və strateji neft ehtiyatlarının bazara buraxılması. ABŞ və digər iri istehlakçılar strateji ehtiyatlardan istifadə qərarı versə, ilkin şok müəyyən qədər yumşalar. Lakin uzunmüddətli blokada halında barelin qiyməti 100–150 dollar diapazonuna doğru hərəkət edə bilər. Qısa müddətli və məhdud insident ssenarisində artım daha çox psixoloji və spekulyativ xarakter daşıyar.
Qlobal iqtisadi təsir də ciddi olar. Yüksək enerji qiymətləri inflyasiyanı sürətləndirər, nəqliyyat və istehsal xərcləri artar, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə tədiyə balansına təzyiq güclənər. Mərkəzi banklar faiz siyasətində çətin seçim qarşısında qalar. Enerji idxalçısı olan ölkələr üçün risk daha böyükdür.
Azərbaycan kimi ixracatçı ölkələr üçün qısa müddətdə yüksək qiymət fiskal gəlirləri artırar. Lakin qlobal tələbin zəifləməsi və iqtisadi yavaşlama orta müddətdə mənfi təsir yarada bilər. Buna görə qiymət artımı hər zaman uzunmüddətli fayda demək deyil.
Nəticə olaraq, Hörmüz boğazının bağlanması neft qiymətlərində kəskin və sürətli artım ehtimalını gücləndirir. Bazarın reaksiyası sürətli və emosional olar, sonrakı mərhələdə isə siyasi və hərbi inkişaflar qiymət trayektoriyasını müəyyənləşdirər.
Həsən Təbriz
Paraqraf.com
