İran ətrafında hərbi qarşıdurmanın artması Tehran hakimiyyətinə qarşı müxalifətdə olan başqa bir liderin fəallaşmasına səbəb olub.
İranın sonuncu Baş naziri və 2010-cu ildə baş vermiş “Yaşıl Hərəkat”ın lideri Mirhüseyn Musəvi yaydığı açıqlamada İslam Respublikası rəhbərliyini tənqid edərək, hakimiyyəti təhvil verməyə və konstitusiya referendumu keçirməyə çağırıb.
Etirazçıların öldürülməsini dəhşətli və qaranlıq hadisə kimi təsvir edən Musəvi əlavə edib:
“Evlər yas içində, küçələr yas içində, şəhərlər yas içindədir”. 15 ildən çoxdur ki, ev dustaqlığında olan Musəvi “Xalq bu dövlət quruluşunu istəmədiyini və sizin yalanlarınıza inanmadığını hansı dillə desin?”,-deyə sual edib. “Hakimiyyətdən çəkilin. İnsanlar artıq sizin yalanlarınıza inanmırlar. Artıq kifayətdir. Oyun bitdi. Zülm sizi bürüyüb!”,-deyə Mirhüseyn Musəvi bəyan edib.
Qeyd edək ki, İranda 2009-cu ildə prezidentliyə namizəd olan Mirhüseyn Musəvi seçkilərin nəticələrinə etiraz olaraq kütləvi etiraz aksiyalarına liderlik edib. O, səsvermənin nəticələrinin ovaxtkı prezident Mahmud Əhmədinejadın xeyrinə saxtalaşdırıldığını bildirib.
“Yaşıl hərəkat”ın məqsədi İranda Qərblə əməkdaşlığa loyal yanaşan mötədil İslam rejimi qurmaq idi. Musəvi, həmçinin namizəd olduğu dönəmdə ABŞ prezidenti olan Barak Obama ilə dialoq aparmağın daha asan olacağını demişdi. Buna baxmayaraq, Musəvi seçiləcəyi təqdirdə nüvə proqramından imtina etməyəcəyini bildirmişdi. 2010-2011-ci illərdə Yaxın Şərqdə baş verən “Ərəb baharı” İrana da təsirsiz ötüşmədi.
Musəvinin başçılıq etdiyi “Yaşıl Hərəkat”a ABŞ-də İran rejimini dəyişmək və Qərblə əməkdaşlıq edəcək mötədil teokratik hakiyyətin qurulması imkanı baxırdılar. Bu səbəbdən Xameneyinin liderlik etdiyi mühafizəkar qanad “Yaşıl Hərəkat”ın qarşısını alaraq Mirhüseyn Musəvi barəsində həbs qərarı çıxartdı.
15 ildir ev dustaqlığı çəkən Musəvi indiqə qədər siyasi proseslərdən kənarda qalıb. Lakin onun İran hakimiyyətinə qarşı kütləvi xalq etirazları və ABŞ-nin Xameneyi rejimini məhv etmək məqsədilə hərbi əməliyyatlara hazırlaşması fonunda Mirhüseyn Musəvinin aktivləşməsi diqqəti cəlb edir.
Tramp adminstrasiyası İran rejimini dəyişməyi qarşısına məqsəd qoyub ölkədə dini rejimin sonuna sayılı günlər qaldığına dair rəylər artır. Hətta İranın bir dövlət kimi mövcudluğu sual altındadır. Belə həssas bir vaxtda Mirhüseyn Musəvi müxalifət lideri kimi meydana çıxması dolayısı ilə Qərbə, ilk növbədə isə ABŞ-yə əməkdaşlıq mesajları verir.
Hətta Musəvinin açıqlamasında onun proqramının müəyyən istiqamətlərini də görmək olar. İranda mövcud rejimin dəyişilməsi konstitusiya islahatı ilə, yəni dinc yolla həyata keçirilir. Hazırda hakimiyyətdə olanlar istefaya gedir. Yeni hakimiyyət modeli formalaşdırılır. Etirazçıların tələbləri yerinə yetirilir və ABŞ ilə qarşılıqlı əməkdaşlıq qurulur.
Bununla da Musəvi İranda hakimiyyətin xarici hərbi müdaxilə yolu ilə deyil, dinc yolla, konsitusiya referendumu ilə formalaşmış yeni dövlət modelinə transferini təklif edir. Lakin konstitusiya dəyişikliyi İranda dünyəvi, demokratik dövlətin qurulacağı anlamına gəlmir.
Qeyd edilən bəyanatın mövcud rejimin “şinel”indən çıxmış Mirhüseyn Musəvi tərəfindən verilməsi onun mühafizəkar elitanı Qərblə əməkdaşlıq edən mötədil İslam respublikası ilə əvəz etmək mesajını verməsi kimi başa düşülə bilər. ABŞ-nin bir sıra şərtlərinin yerinə yetirilməsi İrana qarşı sanksiyaların götürülməsinə və ya yumşaldılmasına yol aça bilər.
Bu halda, İranın hazırkı rəhbərliyində təmsil olunan cinayətkar və terrorçu şəxslərin toxunulmazlığı təmin olunur. Xameneyi siyasi vəzifəsini itirsə də, İranda Qum şiə məktəbinin lideri olaraq qalır. Xatırladaq ki, Mirhüseyn Musəvi Təbrizin Xamnə kəndində anadan olub. Yəni o, İranın ali lideri Ayətullah Seyid Əli Xameneyi ilə eyni kənddəndir.
Ona görə də Musəvinin Xameneyinin əleyhdarı kimi çıxış edəcəyi inandırıcı görünmür. Bəzi mənbələrdə Musəvinin atasının azərbaycanlı olduğu deyilsə də, əslində milliyyətcə türk yox, farsdır. Sabiq baş naziri Güney Azərbaycan türkləri də qəbul etmir.
Bu baxımdan, “Yaşıl Hərəkat”a türklər dəstək verməmişdi. İran rejiminin gələcəyi sual altına düşdüyü indiki vaxtda Musəvinin təkliflərinin reallaşması “B planı” kimi mövcud hakimiyyətin maraqlarına cavab verir. Yəni İranda konstitusiya islahatı yolu ilə hakimiyyət dəyişikliyi ABŞ-nin hücumlarının təxirə salınmasına, mötədil, lakin dini quruluşun saxlanılmasına və İranın parçalanmasının qarşısını almağa kömək edə bilər.
Bu baxımdan, Musəvinin mövcud hakimiyyətin sifarişi ilə danışdığı istisna edilmir. Nəticədə, İran rejimi “qabıq” dəyişərək vəziyyətdən daha da güclənmiş şəkildə çıxmış olar. Lakin İranda cəmiyyəti əsasən teokratik rejimin devrilməsi və dünyəvi dövlətin tərəfdarı kimi çıxış edir. Ona görə də insanların mötədil olsa belə, dini quruluşu qəbul edəcəyi real səslənmir.
Müşfiq Abdulla
