Son illər Azərbaycanda spirtli içkilərin, xüsusilə arağın yerli istehsalının artması diqqət çəkir. Bu tendensiya bir tərəfdən iqtisadi məntiqlə əsaslandırılsa da, digər tərəfdən cəmiyyətin sağlamlığı və sosial sabitlik baxımından ciddi suallar doğurur.
2032-ci ilə qədər Azərbaycanda araq istehsalının illik həcminin mərhələli şəkildə artırılmaqla 100 min dekalitrə (1 dekalitr 10 litrdir) çatdırılması nəzərdə tutulur.
Araq istehsalının artırılmasının əsas səbəbi daxili bazarda mövcud tələbatdır. Alkoqollu içkilərə tələbin sabit qalması hökuməti bu bazarı qeyri-leqal istehsalın ümidinə buraxmaq əvəzinə, rəsmi və nəzarətli müstəviyə yönəltməyə sövq edir. Yerli istehsal dövlət büdcəsinə aksiz vergiləri və əlavə dəyər vergisi (ƏDV) şəklində əhəmiyyətli gəlir gətirir.
Digər mühüm amil idxaldan asılılığın azaldılmasıdır. Yerli zavodların fəaliyyəti xarici bazarlardan alınan məhsulların həcmini azaldır və valyuta axınının qarşısını qismən alır. Eyni zamanda spirt istehsalı xammal baxımından kənd təsərrüfatı sektoruna – taxılçılığa və üzümçülüyə əlavə stimul yaradır.
Bununla yanaşı, araq istehsalının artması istehlakın da artmasına yol aça bilər. Alkoqolun geniş yayılması qaraciyər xəstəlikləri, ürək-damar problemləri, psixoloji asılılıq və erkən ölüm hallarının çoxalması ilə əlaqələndirilir. Xüsusilə gənclər arasında spirtli içkilərə əlçatanlığın artması uzunmüddətli sosial fəsadlar yarada bilər.
Sosial müstəvidə isə alkoqol ailə daxili zorakılıq, yol-nəqliyyat hadisələri və kriminal davranış riskini yüksəldən əsas faktorlardan biri hesab olunur.
Sabiq maliyyə naziri, professor Fikrət Yusifov mövzu ilə bağlı Musavat.com-a fikrini bölüşüb: “Beynəlxalq rəsmi statistikanın məlumatlarına əsaslansaq, dünyada ən çox spirtli içki Avropa ölkələrində içilir. Məsələn, Latviyada və Çexiyada bir ildə adambaşına düşən spirtli içki istehlakı 13 litr həcmində dəyərləndirilir. Digər ölkələrdə bu rəqəmlər aşağıdır. Bu sırada Azərbaycan 189 ölkə arasında 142-ci yerdədir. Yəni Azərbaycanda bir ildə adambaşına 1,38 litr alkoqollu içki içilir ki, bu da Latviya və Çexiyada olduğundan 9,4 dəfə azdır. Bizə qonşu olan və məişətinə yaxından bələd olduğumuz Rusiya isə bu reytinq cədvəllərində adambaşına 12,4 litr göstərici ilə 8-ci sırada dayanır. Lakin Rusiya kimi ölkə üzrə bu göstərici yetərincə şübhəlidir. Çünki bizim hər birimiz rus insanının məişətini və onun alkoqollu içkilərə tarixi bağlılığını yaxşı bilirik. Mən uzun illər Rusiyada yaşamış və bu məsələ üzrə müşahidələr aparmış bir adam kimi tam məsuliyyətlə deyə bilərəm ki, beynəlxalq statistikanın Rusiya ilə bağlı verdiyi bu rəqəm ən azı iki dəfə və ya bundan daha çox kiçildilib. Orada, demək olar ki, hər bir rus insanının ailəsində kustar yolla “samoqon” adlanan tünd spirtli içki istehsal edilir. Rus insanının kənddə və ya şəhərdə yaşamasından asılı olmayaraq bu istehsal üçün münbit şərait mövcuddur. İstənilən tullantıdan belə çəkilən “samoqon”u əldə etmək texnologiyası da çox sadədir. Rusiya rəsmi statistikası ölkəsində kişilərin orta yaşını 68 il olduğunu bəyan etsə də, real olaraq bu yaş ən azından 10 il şişirdilir. Rusiyada yaşadığım dövrdə, 2010-cu ildə, rəsmi dairələrin məxfi bir hesabatı qarşıma çıxmışdı və o hesabatda rus kişisinin orta ömrünün 52 il olduğu qeyd edilirdi”.
Azərbaycana gəlincə professor qeyd edib ki, ölkəmizdə spirtli içkilərin istehsalını daha çox ixrac üçün artırmaq yaxşı olardı: “Ancaq görünən budur ki, ölkəmizdə insanlar daha çox spirtli içki içməyə başlayıblar. Bu xoşagəlməz vərdişin köklərini araşdırmaq yaxşı olardı. 2023-cü ilin məlumatlarına görə, Azərbaycanda spirtli içkilərə olan tələbat təxmini 9 milyon 400 min dekalitr olub ki, bunun da 8 milyon 300 min dekalitri yerli istehsalla təmin edilib, qalan 1 milyon 100 min dekalitr spirtli içki isə xaricdən idxal olunub.
Bu məhsulların idxalının getdikcə artdığı müşahidə olunur. 2025-ci ilin yanvar-oktyabr aylarında Azərbaycana təxminən 1,9 milyon dekalitr spirtli içki idxal edilib ki, bu da ötən ildə təxminən 2,3 milyon dekalitr idxal anlamına gəlir. Bu isə onu göstərir ki, biz getdikcə daha çox idxal etməyə başlamışıq. Odur ki, yerli istehsalın artırılması və bu yolla idxalın əvəzləşdirilməsi vacibdir”.
Afaq Mirayiq
