1914-cü ilin 16 noyabrında Qara dənizdə Osmanlı imperiyası ilə Rusiya imperiyası arasında baş verən hərbi toqquşmalar Birinci Dünya müharibəsinin Qafqaz və Qara dəniz cəbhələrinin formalaşmasında həlledici rol oynadı. Bu döyüşlər Osmanlı dövlətinin müharibəyə faktiki daxil olmasının və regionda genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların başlanmasının açıq göstəricisi idi. Həmin dövrə qədər Osmanlı imperiyası formal olaraq neytral mövqe nümayiş etdirsə də, Almaniya ilə gizli hərbi-siyasi ittifaq bağlamış və müharibəyə hazırlaşırdı. Qara dənizdəki hadisələr bu gizli hazırlığın açıq hərbi qarşıdurmaya çevrildiyi mərhələ oldu.
Müharibənin əvvəlində Osmanlı donanması texniki və təşkilati baxımdan zəif hesab edilsə də, Almaniyanın dəstəyi ilə müəyyən dərəcədə gücləndirilmişdi. Almaniya tərəfindən Osmanlı donanmasına verilən “Yavuz Sultan Səlim” və “Midilli” adlı döyüş gəmiləri Qara dənizdə qüvvələr balansını dəyişdi. Bu gəmilər əslində Almaniyanın “Goeben” və “Breslau” kreyserləri idi və Osmanlı bayrağı altında fəaliyyət göstərsələr də, alman zabitləri tərəfindən idarə olunurdu. 1914-cü ilin payızında bu gəmilərin iştirakı ilə Rusiya limanlarına qarşı hücumlar həyata keçirildi və bu hücumlar regionda gərginliyi kəskin şəkildə artırdı.
16 noyabr tarixində Qara dənizdə baş verən döyüşlər Osmanlı və Rusiya donanmaları arasında birbaşa qarşıdurma şəklini aldı. Rusiya donanması Sevastopol, Odessa və digər strateji limanların təhlükəsizliyini təmin etməyə çalışırdı. Osmanlı donanmasının məqsədi isə Rusiyanın dəniz yollarını pozmaq, Qafqaz cəbhəsindəki rus qüvvələrinin təchizatını çətinləşdirmək və Qara dənizdə təşəbbüsü ələ almaq idi. Döyüşlər əsasən artilleriya atəşi və manevr üstünlüyü üzərində qurulmuşdu. Hər iki tərəf ağır itkilər verməsə də, bu qarşıdurmalar uzunmüddətli müharibənin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
Bu döyüşlərin siyasi nəticələri də son dərəcə mühüm oldu. Qara dənizdə baş verən hərbi toqquşmalardan sonra Rusiya Osmanlı imperiyasına rəsmi müharibə elan etdi. Ardınca Böyük Britaniya və Fransa da Osmanlıya qarşı müharibəyə qoşuldu. Beləliklə, Osmanlı imperiyası Birinci Dünya müharibəsinin əsas tərəflərindən birinə çevrildi və müharibə yalnız Avropada deyil, Yaxın Şərq, Qafqaz və Şimali Afrika kimi geniş ərazilərə yayıldı.
Qara dəniz döyüşləri hərbi baxımdan böyük miqyaslı olmasa da, strateji əhəmiyyətinə görə müharibənin gedişinə ciddi təsir göstərdi. Bu hadisələr Qafqaz cəbhəsinin açılmasına, Sarıqamış əməliyyatına və sonrakı illərdə regionda baş verən ağır döyüşlərə zəmin yaratdı. Eyni zamanda Qara dəniz Osmanlı və Rusiya arasında uzun müddət davam edən dəniz müharibəsinin əsas arenasına çevrildi. 1914-cü ilin 16 noyabrında başlanan bu qarşıdurmalar Osmanlı imperiyasının taleyini dəyişdirən və müharibənin coğrafiyasını genişləndirən mühüm tarixi hadisə kimi yadda qaldı.
Həsən Məmmədov
Paraqraf.com
