1945-ci ildə UNESCO-nun yaradılması haqqında konstitusiyanın qəbul edilməsi bəşər tarixində müharibədən sonrakı dövrdə sülhün yalnız silahlarla deyil, insan düşüncəsi və mədəniyyəti vasitəsilə qorunmalı olduğu fikrinin rəsmi şəkildə təsdiqi idi. İkinci Dünya müharibəsinin dağıdıcı nəticələri milyonlarla insanın həyatını itirməsinə, şəhərlərin və mədəni irsin məhv olmasına, xalqlar arasında dərin nifrət və etimadsızlıq yaranmasına səbəb olmuşdu. Bu fəlakətdən dərs çıxaran dünya liderləri başa düşdülər ki, davamlı sülh yalnız siyasi müqavilələr və hərbi balansla deyil, xalqlar arasında qarşılıqlı anlayış, təhsil və elmi əməkdaşlıq əsasında qurula bilər. Məhz bu düşüncə UNESCO-nun yaranmasının ideoloji təməlini təşkil etdi.
1945-ci ilin 16 noyabrında Londonda keçirilən konfransda 37 dövlətin nümayəndələri UNESCO-nun Konstitusiyasını qəbul etdilər. Bu sənəd yeni yaradılan təşkilatın əsas məqsədlərini, fəaliyyət prinsiplərini və strukturunu müəyyənləşdirirdi. Konstitusiyanın ən məşhur müddəalarından biri “müharibələr insanların zehnində başlayırsa, sülhün müdafiəsi də insanların zehnində qurulmalıdır” fikri idi. Bu ifadə UNESCO-nun fəlsəfəsini açıq şəkildə ortaya qoyur və təşkilatın niyə məhz təhsil, elm və mədəniyyət sahələrinə fokuslandığını izah edirdi. UNESCO-nun məqsədi xalqlar arasında intellektual və mənəvi həmrəyliyi gücləndirmək, irqçilik, savadsızlıq və ayrı-seçkilik kimi münaqişə yaradan amillərlə mübarizə aparmaq idi.
UNESCO-nun Konstitusiyasının qəbul edilməsi Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ümumi sisteminin formalaşmasının mühüm mərhələlərindən biri oldu. Təşkilat rəsmi olaraq 1946-cı ildə fəaliyyətə başlasa da, onun hüquqi və ideoloji əsası məhz 1945-ci ildə qəbul edilən bu sənədlə qoyuldu. UNESCO-nun qərargahı Parisdə yerləşdirildi və qısa müddətdə təşkilat beynəlxalq elmi əməkdaşlığın, mədəni mübadilənin və təhsil islahatlarının əsas platformasına çevrildi. Müharibədən çıxmış ölkələr üçün UNESCO bilik və təcrübə paylaşımı baxımından həyati əhəmiyyət daşıyırdı.
Konstitusiyanın qəbulundan sonra UNESCO dünya miqyasında savadsızlığın azaldılması, təhsilin əlçatanlığının artırılması və elmin inkişafı üçün geniş proqramlar həyata keçirməyə başladı. Eyni zamanda təşkilat mədəni irsin qorunmasına xüsusi önəm verdi. Tarixi abidələrin, qədim şəhərlərin və mədəni dəyərlərin mühafizəsi ideyası beynəlxalq səviyyədə ilk dəfə sistemli şəkildə UNESCO vasitəsilə gündəmə gətirildi. Sonradan yaradılan Dünya İrs Siyahısı bu yanaşmanın ən tanınmış nəticələrindən biri oldu və bir çox xalqların mədəni kimliyinin qorunmasına töhfə verdi.
UNESCO-nun Konstitusiyası həm də insan hüquqları, fikir və söz azadlığı, elmi məlumatların sərbəst mübadiləsi kimi prinsipləri təşviq edirdi. Bu, ideoloji qarşıdurmaların hökm sürdüyü soyuq müharibə dövründə belə təşkilatın neytral və birləşdirici rol oynamasına imkan verdi. UNESCO siyasi münaqişələrdən kənarda qalaraq, bəşəri dəyərlər ətrafında əməkdaşlıq yaratmağa çalışdı və bu yanaşma onu digər beynəlxalq qurumlardan fərqləndirdi.
1945-ci ildə UNESCO-nun yaradılması haqqında Konstitusiyanın qəbul edilməsi müharibənin dağıtdığı dünyada ümid rəmzi kimi tarixə düşdü. Bu hadisə göstərdi ki, bəşəriyyət sülhü yalnız sərhədlər və ordularla deyil, bilik, mədəniyyət və qarşılıqlı anlayışla qoruya bilər. UNESCO bu ideyanın institusional ifadəsi olaraq bu gün də qlobal miqyasda sülhün, təhsilin və mədəni irsin qorunmasının əsas dayaqlarından biri olaraq fəaliyyətini davam etdirir.
Həsən Məmmədov
Paraqraf.com
