Mingəçevirdə 22 noyabr tarixində 2008-ci il təvəllüdlü E.Sarıyevin kəsici alətlə qətlə yetirilməsi cəmiyyətdə yeniyetmələr arasında zorakılıq hallarının artması ilə bağlı ciddi narahatlıq yaradıb. Hadisəni törətməkdə şübhəli bilinən 14 yaşlı yeniyetmənin saxlanılması isə problemın daha dərindən araşdırılmasının vacibliyini göstərir. Son illərdə bu kimi hadisələrin çoxalması sosial, psixoloji və təhsil mühitindəki çatışmazlıqları bir daha gündəmə gətirir.
Təhsil eksperti Kamran Əsədov “Paraqraf.com”a bildirib ki, yeniyetmələr arasında aqressiv davranışların və kəsici-deşici alətlə bağlı cinayətlərin artması təsadüfi hal deyil. Onun sözlərinə görə, bu, məktəb və ailə mühitində emosional tənzimləmə bacarıqlarının zəif formalaşması, psixoloji xidmətlərin qeyri-funksional olması və sosial mühitin nəzarətsizliyi ilə bağlıdır:
“UNICEF-in 2023-cü il hesabatı göstərir ki, yeniyetmələr arasında zorakılığın artdığı ölkələrdə risk faktorlarının 60%-i məktəb və ailə mühitində vaxtında aşkar olunmayan psixoloji gərginlik və davranış pozuntularıdır. Mingəçevirdəki hadisə də göstərir ki, 12–16 yaşlı uşaqlar emosiyalarını idarə edə bilmədikdə, münaqişə həllini zorakılıqda görmə ehtimalı yüksəlir”.
Ekspert qeyd edib ki, “Təhsil haqqında” Qanunun 14-cü maddəsi məktəblərə təhlükəsiz və psixoloji cəhətdən sağlam təlim mühiti yaratmağı tələb etsə də, psixoloji xidmətlərin struktur zəifliyi, psixoloq başına düşən şagird sayının çoxluğu və risk davranışlarının monitorinqinin olmaması bu tələbin icrasını çətinləşdirir.
Kamran Əsədov bildirir ki, Elm və Təhsil Nazirliyi son illərdə psixoloq ştatlarının artırılması, sosial-pedaqoji xidmətlərin genişləndirilməsi və məktəblərin təhlükəsizlik sistemlərinin gücləndirilməsi istiqamətində addımlar atsa da, sistemli təsir üçün bu tədbirlərin miqyası artırılmalıdır:
“Dünya təcrübəsi göstərir ki, sosial-emossional təhsil proqramları tətbiq edildikdə yeniyetmə zorakılığı ciddi şəkildə azalır. Finlandiyada bu göstərici 38%, Kanadada 42% enib. Estoniyada risk davranışları rəqəmsal monitorinq vasitəsilə 3–5 ay əvvəl müəyyən edilir. Bu ölkələrin ortaq modeli ‘erkən xəbərdarlıq sistemi’dir. Azərbaycanda isə çox vaxt risk davranışları yalnız sinif rəhbərinin şəxsi müşahidələri ilə müəyyən olunur ki, bu da gecikmiş müdaxiləyə səbəb olur”.
Ekspert məktəblərin əsas vəzifələrinin gücləndirilməsini vacib hesab edir:
“Psixoloqların işi formal yoxlama olmamalıdır; davamlı müşahidə və valideynlə koordinasiya əsas rol oynamalıdır. Statistika göstərir ki, psixoloji dəstəyin güclü olduğu məktəblərdə zorakılıq 30–45% azalır”.
Onun sözlərinə görə, müəllim–şagird ünsiyyətinin məhdud olması da problem yaradır. Bir çox məktəblərdə siniflərin sayının çoxluğu səbəbindən müəllimlər şagirdlərin emosional vəziyyətini izləyə bilmir. Bu baxımdan, müəllimlərin iş rejiminin yenilənməsi, tam ştat modelinin genişləndirilməsi və məktəblərdə rəqəmsal nəzarət sistemlərinin gücləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Ekspert hesab edir ki, gələcəkdə bu kimi ağır hadisələrin qarşısını almaq üçün sosial-emossional təhsil proqramları tətbiq olunmalı, psixoloji xidmətlər gücləndirilməli, valideyn-məktəb əlaqəsi möhkəmləndirilməli və sosial mediada zorakılığın təsirinə qarşı maarifləndirmə genişləndirilməlidir. Bu tədbirlərin ardıcıl şəkildə icrası məktəb mühitində təhlükəsizliyi artıracaq və yeniyetmə aqressiyasını əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
Kəmalə Vəliyeva
Paraqraf.com
