Rusiya və Ermənistan tarixən sıx siyasi, hərbi və iqtisadi əlaqələrə malik ölkələr olmuşdur. Ermənistan postsovet məkanında Rusiyanın ən yaxın müttəfiqlərindən biri sayılırdı. Moskva İrəvanın əsas təhlükəsizlik təminatçısı, iqtisadi tərəfdaşı və regiondakı əsas dayağı idi. Lakin son illərdə iki ölkə arasında münasibətlərdə nəzərəçarpan gərginlik və soyuqluq müşahidə olunur. Bu proses həm regiondakı geosiyasi dəyişikliklər, həm də Ermənistanın daxili və xarici siyasətində baş verən transformasiyalarla sıx bağlıdır.
2018-ci ildə Nikol Paşinyanın rəhbərliyi ilə Ermənistanda baş vermiş “Məxməri inqilab” ölkənin siyasi kursunda dönüş nöqtəsi oldu. Yeni hökumət əvvəlki hakimiyyətin Moskva ilə bağlı siyasətindən fərqli olaraq, daha müstəqil və Qərbə meyilli xətt izləməyə başladı.
Paşinyan hökuməti Avropa İttifaqı ilə əlaqələri genişləndirməyə, demokratik islahatlar həyata keçirməyə və qərbyönümlü dəyərləri təşviq etməyə başladı. Bu isə Moskva tərəfindən şübhə və narazılıqla qarşılandı. Rusiya Paşinyanın Qərblə yaxınlaşmasını öz regional təsir dairəsinə təhdid kimi qiymətləndirdi.
2020-ci ilin payızında baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsi Rusiya–Ermənistan münasibətlərində əsas dönüş nöqtələrindən biri oldu. Müharibə gedişində Moskva açıq şəkildə Ermənistanın tərəfində çıxış etmədi və neytral mövqe sərgilədi.
Ermənistan cəmiyyətində bu, ciddi narazılıq yaratdı. İrəvanda çoxları hesab etdi ki, Rusiya KTMT üzvü kimi müttəfiq öhdəliklərini yerinə yetirmədi. Müharibədən sonra Rusiya sülhməramlılarının Qarabağa yerləşdirilməsi Moskvanın regional mövqelərini qorumağa xidmət etsə də, Ermənistan üçün bu, faktiki məğlubiyyətin təsdiqi kimi qəbul olundu.
Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında (KTMT) Ermənistanın üzvlüyü uzun illər onun təhlükəsizlik siyasətinin əsas dayağı idi. Lakin son illərdə Ermənistanın bu quruma etimadı xeyli azalıb.
2021–2023-cü illərdə Ermənistanla Azərbaycan arasında baş verən sərhəd toqquşmaları zamanı KTMT İrəvana praktiki yardım göstərmədi. Rəsmi İrəvan bunu təşkilatın fəaliyyətsizliyi və Rusiyanın maraqsızlığı kimi qiymətləndirdi. 2023-cü ildə Ermənistan KTMT təlimlərində iştirakdan imtina etdi və təşkilatla əməkdaşlığı faktiki olaraq dondurdu. Bu, Moskva ilə münasibətlərin daha da gərginləşməsinə səbəb oldu.
2022-ci ildən sonra Rusiya-Ukrayna müharibəsi Cənubi Qafqazda da yeni reallıqlar formalaşdırdı. Ermənistan hökuməti Qərbin Rusiyaya qarşı sanksiyalarına açıq dəstək verməsə də, İrəvan beynəlxalq təzyiqlərdən yayınmaq üçün balanslı siyasət yürütməyə başladı.
Bununla yanaşı, Ermənistan Qərb strukturları, o cümlədən Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığı gücləndirdi. 2023-cü ildən etibarən Aİ-nin müşahidə missiyasının Ermənistan-Azərbaycan sərhədinə yerləşdirilməsi Rusiya tərəfindən “regiona Qərb müdaxiləsi” kimi qiymətləndirildi və Moskvanın kəskin reaksiyasına səbəb oldu.
Rusiya Ermənistanın əsas ticarət tərəfdaşı və enerji təminatçısı olaraq qalır. Lakin Ermənistan iqtisadi asılılığı azaltmaq məqsədilə Avropa və Yaxın Şərq ölkələri ilə əlaqələri genişləndirməyə çalışır.
Bundan başqa, Rusiya iqtisadi sanksiyalardan yayınmaq üçün Ermənistan ərazisindən istifadə etdiyi üçün Qərb tərəfdaşları tərəfindən diqqətə alındı. Bu vəziyyət İrəvanı çətin seçim qarşısında qoydu. Həm Qərblə əməkdaşlığı qorumaq, həm də Moskvanı qıcıqlandırmamaq.
Son illərdə Ermənistan ictimaiyyətində Rusiyaya olan etimad kəskin şəkildə azalıb. Sorğular göstərir ki, Ermənistan əhalisinin mühüm hissəsi ölkənin gələcəyini Avropa ilə əməkdaşlıqda görür. Bu, xüsusilə gənc nəsil arasında daha aydın hiss olunur.
Rusiya isə Ermənistan mediasını və siyasi dairələrini hələ də “öz təsir dairəsində saxlamaq” cəhdlərini davam etdirir. Bu ideoloji qarşıdurma münasibətlərin istiləşməsinə mane olur.
Rusiya–Ermənistan münasibətlərinin soyuması bir sıra qarşılıqlı etimadsızlıq, geosiyasi ziddiyyətlər və dəyişən regional reallıqların nəticəsidir. Ermənistan artıq tam şəkildə Rusiyanın təhlükəsizlik və siyasi orbitində qalmaq istəmir, daha çox balanslı, çoxvektorlu siyasət yürütməyə çalışır.
Moskva isə bunu öz maraqlarına zidd addım kimi qəbul edir və İrəvana təzyiq mexanizmlərini artırır. Bu gərginlik Cənubi Qafqazda qüvvələr nisbətini dəyişdirir və regionun gələcək təhlükəsizlik arxitekturasını yenidən formalaşdırır.
Həsən Məmmədov
Paraqraf.com
