XX əsrin ən çox müzakirə olunan siyasi sistemlərindən biri olan Sovet İttifaqı bu gün də tarixçilərin, sosioloqların və sıravi vətəndaşların diqqət mərkəzindədir. Kimi bu dövrü sərt ideoloji nəzarət və azadlıqların məhdudlaşdırılması ilə xatırlayır, kimisi isə onu elm, sənaye və sosial rifahın simvolu kimi dəyərləndirir.
“Paraqraf.com” Sovet dönəminin müsbət tərəflərini – sosial bərabərlikdən tutmuş, təhsil və mədəniyyət inqilabına qədər – tarixi faktlarla təqdim edir.
Təhsil hamı üçün idi
Sovet hakimiyyətinin əsas prioritetlərindən biri savadlı cəmiyyət yaratmaq idi. 1920–30-cu illərdə “savadlılıq kampaniyası” nəticəsində SSRİ-nin bütün bölgələrində oxuma-yazma bilməyənlərin sayı kəskin azaldı.
Azərbaycanda da bu proses sürətlə baş verdi: 1917-ci ildə əhalinin cəmi 10 faizindən azı savadlı idisə, 1970-ci illərdə bu rəqəm 99 faizə çatdı.
Məktəblər və texnikumlar ucqar kəndlərdə belə açıldı.
Qızların təhsilə cəlb olunması xüsusi dövlət siyasətinə çevrildi.
Sovet təhsil sistemi təkcə bilik yox, həm də intizam və kollektiv dəyərlər aşılayırdı.
Bu modelin sayəsində yüzlərlə azərbaycanlı alim, mühəndis və həkim yetişdi, elmi məktəblər formalaşdı.
Sosial təminat və bərabərlik ideyası
Sovet dövründə hər kəs işlə, mənzillə və sosial zəmanətlə təmin olunurdu. İşsizlik anlayışı yox idi, səhiyyə və təhsil pulsuz idi.
Hər bir ailə mənzil növbəsinə yazılır, dövlət xətti ilə ev əldə edirdi
.Uşaq bağçaları, pioner düşərgələri və sanatoriyalar hamı üçün əlçatan idi.
“Zəngin” və “kasıb” anlayışları sosial sistemdən faktiki olaraq silinmişdi.
Bu, Sovet ideologiyasının təməl prinsipi olan “sosialist ədaləti” konsepsiyasının real təzahürü idi.
Sənaye nəhəngi: Bakıdan Uzaq Şərqə qədər
Qısa müddət ərzində Sovet İttifaqı kənd təsərrüfatı ölkəsindən sənaye gücünə çevrildi.
Azərbaycanda bu proses xüsusilə neft sənayesi və kimya sahəsində özünü göstərdi:
Bakı nefti II Dünya müharibəsi illərində SSRİ ordusunun əsas enerji mənbəyi idi.
Sumqayıt kimya kompleksi, Mingəçevir SES və Gəncə alüminium zavodu regionun sənaye simasını dəyişdi.
Kəndlərdə elektrik enerjisi və suvarma sistemləri yaradıldı.
Planlı iqtisadiyyat sərbəst bazar qədər çevik olmasa da, sabitlik və məşğulluq baxımından effektiv idi.
Elm və texnologiyada Sovet imzası
SSRİ elmi və texnoloji sahədə XX əsrin aparıcı güclərindən biri idi.
1957-ci ildə ilk süni peyk — “Sputnik-1” orbitə çıxarıldı.
1961-ci ildə Yuri Qaqarin kosmosa uçan ilk insan oldu.
Atom enerjisi, reaktiv aviasiya, biotexnologiya və tibbdə inqilabi addımlar atıldı.
Bu nailiyyətlər təkcə siyasi nüfuz deyil, həm də elmi inkişafın və təhsilə inamın simvolu idi.
Mədəniyyət və incəsənət hamı üçün
Sovet mədəniyyəti “xalq üçün sənət” prinsipi üzərində qurulmuşdu.
Hər bölgədə “mədəniyyət evi”, teatr və kinoteatr fəaliyyət göstərirdi.
Azərbaycan kinosu və musiqisi bu dövrdə qızıl dövrünü yaşadı — “Arşın mal alan”, “Böyük dayaq”, “Ögey ana” kimi filmlər milli mədəniyyətin simvoluna çevrildi.
Ədəbiyyat, teatr və musiqi dövlət tərəfindən maliyyələşdirilir, yaradıcı insanlar üçün sabit şərait yaradılırdı.
Senzura müəyyən məhdudiyyətlər yaratsa da, sistemli mədəni inkişaf bu dövrün ən güclü miraslarından biri sayılır.
Qadın azadlığının başlanğıcı
Sovet dövründə qadınların ictimai həyatda fəal iştirakı dövlət siyasətinə çevrildi.
Qadınlara seçki hüququ, rəhbər vəzifələrə yüksəlmə imkanı verildi.
Uşaq bağçaları və sosial təminat sistemi qadınların iş həyatına qatılmasını asanlaşdırdı.
Elm, təhsil və tibbdə qadın mütəxəssislərin sayı sürətlə artdı.
Bu proses nəticəsində qadınların sosial və iqtisadi müstəqilliyi təmin olundu.
Xalqlar dostluğu ideologiyası
SSRİ rəsmi ideologiyasında “beynəlmiləl dostluq” anlayışı xüsusi yer tuturdu.
Bu ideya müxtəlif xalqların eyni hüquqlara malik olması və mədəniyyətlərinin qorunması üzərində qurulmuşdu.
Azərbaycanda milli dilin, ədəbiyyatın və elmin inkişafı üçün şərait yaradıldı.
Respublikalarda mədəni muxtariyyətlər və yerli elmi institutlar formalaşdı.
Tarixdən öyrənilən sabitlik dərsi
Sovet dövrü birmənalı deyildi. İdeoloji nəzarət, senzura və azadlıqların məhdudlaşdırılması bu sistemin mənfi tərəfləri idi. Lakin təhsil, elm, sosial təminat, sənaye və qadın hüquqları sahəsində atılan addımlar postsovet məkanında bu gün də öz təsirini göstərir.
Bu dövrdən qalan əsas dərs odur ki, dövlətin sosial məsuliyyəti, bilik və bərabərlik dəyərləri cəmiyyətin inkişafı üçün ən vacib amillərdəndir.
Həsən Məmmədov
Paraqraf.com
