Bir gün bir məclisdə oturmuşdum. Məclisə gənc və yaşlı, mədəniyyətə maraqlı insanlar toplaşmışdı. Şairlər, təhsil işçiləri və müxtəlif şəhərlərdən gəlmiş qonaqlar arasında maraqlı söhbətlər gedirdi. Hər kəs öz bölgəsi, gördüyü işlər və maraq dairəsi haqqında fikirlərini bölüşürdü. Bu söhbətlər bizi bir-birimizə daha da yaxınlaşdırır, bilgiləndirirdi.
Birdən bir gənc üzünü mənə tutub soruşdu:
– Müəllim, siz deyin, Quba bölgəsində hansı yeməklər məşhurdur?
Mən bu sualın cavabını verərkən bir başqa gənc maraqla əlavə etdi:
– Bəs Qubada tarixi yeməklər də varmı?
Bu sadə görünən suallar mənim üçün çox təsirli oldu. Aydın oldu ki, gənc nəsil Şimal bölgəsinin adət-ənənələri, zəngin mədəniyyəti və kulinariya irsi barədə yetərincə məlumatlı deyil. Elə həmin an qərara gəldim ki, bu bölgə haqqında daha geniş və maarifləndirici bir məqalə yazmalıyam. Çünki Şimal bölgəsi yalnız təbiəti ilə deyil, mədəniyyəti, tarixi, mətbəxi və şəxsiyyətləri ilə də öyrənilməyə, tanıdılmağa dəyər bir sərvətdir.
Təbiətin və Tarixin Qovşağında
Şimal bölgəsi – Quba, Qusar, Xaçmaz, Siyəzən və Şabran – Azərbaycanın ən zəngin coğrafi və mədəni bölgələrindən biridir. Aşılmaz dağlar, sıx meşələr, buz bulaqları, dəniz sahilləri bu bölgənin ecazkar mənzərəsini tamamlayır. Hər addımda bir tarix, hər kənddə bir dastan, hər ailədə bir keçmiş yaşayır.
Bu bölgənin insanları tarix boyu mərdlikləri, vətənpərvərlikləri və zəhmətsevərlikləri ilə seçilmişlər. I və II Qarabağ müharibələrində könüllü olaraq döyüşlərə atılan gənclər, torpaqlar uğrunda canını fəda edən şəhidlər bu torpağın övladlarıdır.
Mədəniyyət, Dil və Multikulturalizm
Şimal bölgəsi təkcə azərbaycanlılardan ibarət deyil. Burada tatlar, ləzgilər, xınalıqlılar, qırızlar, buduğlular, dağ yəhudiləri və digər xalqlar dinc, mehriban şəkildə birgə yaşayır. Bu xalqların hər biri özünəməxsus dilini, mədəniyyətini, musiqisini və adət-ənənələrini bu günə qədər qoruyub saxlamışdır.
Bu bölgənin kəndlərində hələ də minilliklərə söykənən toy adətləri, xalq rəqsləri, xalq mahnıları yaşadılır. Ən maraqlısı isə odur ki, bu mədəni müxtəliflik bölgədə bir ayrıseçkilik yox, zənginlik və güc mənbəyi kimi qarşılanır.
Zəngin Mətbəx İrsi
Quba və ümumilikdə Şimal bölgəsinin mətbəxi öz rəngarəngliyi ilə seçilir. Hər yemək bir tarix, bir ənənə daşıyıcısıdır. Bu bölgənin tanınmış yeməkləri arasında bunlar xüsusilə seçilir:
-
Ət və xəmir yeməkləri: Kürzə, xınqal, düşbərə, küftə, xəşil, süyüd plov, cürək, hümmün, təbak, qutablar, dolma
-
Şirniyyatlar: Quba paxlavası, şəkərbura, halva, ballı-qozlu kündü, yahudi çörəyi
-
Milli yeməklər: Qovurma, südlü aş, kükü, aşqatiq plov, gişt plov, qaymaqlı plov, ləzgi çörəyi, çudu, kabablar
-
Etnik yeməklər: Aşkenazi dolması, yahudi şirniyyatları, ləzgi piroqu və s.
Bu yeməklər sadəcə mətbəximizin zənginliyini deyil, bölgədə yaşayan xalq və etnosların birgəyaşayışının sübutudur.
Qafqazın Səssiz Mirvarisi: Xınalıq
Şimal bölgəsinin ən nadir və tarixi kəndlərindən biri də Xınalıqdır. Quba rayonunun ən ucqar dağ kəndlərindən olan Xınalıq, dəniz səviyyəsindən təxminən 2,300 metr yüksəklikdə yerləşir və dünyanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biri hesab olunur. Bura təkcə coğrafi baxımdan deyil, mədəni və dil baxımından da unikal bölgələrdəndir.
Xınalıq kəndi öz qədimliyi, arxitekturası, dili, folkloru və yaşam tərzi ilə diqqət çəkir. Burada insanlar xınalıq dili deyilən, yalnız bu kənddə danışılan və heç bir başqa dildə bənzəri olmayan xüsusi bir dildə danışırlar. Bu dil Qafqaz dilləri ailəsinə aiddir və UNESCO tərəfindən yoxa çıxmaq təhlükəsi altında olan dillərdən biri kimi qeyd olunub.
Kəndin evləri pilləli şəkildə tikilmişdir – bir evin damı digər evin həyəti sayılır. Bu tikinti üsulu həm yer məhdudluğuna uyğunluq, həm də sərt iqlim şəraitinə qarşı müdafiə məqsədi daşıyır. Qışda buraya gedən yollar tez-tez qar səbəbindən bağlanır, amma bu insanlar əsrlərdir bu sərt coğrafiyada yaşayıb, varlıqlarını qoruyublar.
Xınalıq sakinləri öz adət-ənənələrinə və mədəni kimliklərinə son dərəcə bağlıdırlar. Burada qədim toy adətləri, inanclar, xalq nağılları və mahnılar bu gün də yaşayır. Onlar minilliklərdən bəri dəyişməyən həyat tərzlərini qoruyub saxlayırlar.
2007-ci ildə Azərbaycan dövləti Xınalığı “Tarixi-etnoqrafik qoruq” elan etmişdir. 2023-cü ildə isə Xınalıq və Köç yolları UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmişdir. Bu, həm kəndin, həm də bölgənin dünya səviyyəsində tanınmasına mühüm töhfə vermişdir.
Xınalıq təkcə dağların zirvəsində yerləşən bir kənd deyil – o, əsrlərlə qorunan kimlik, dil və mədəniyyətin canlı abidəsidir. Azərbaycanın tarixində və mədəni müxtəlifliyində Xınalığın rolu əvəzsizdir.
Gələcək Nəsillərə Miras
Bu gün bizə düşən vəzifə – bu zənginliyi qorumaq, tanıtmaq və gələcək nəsillərə ötürməkdir. Gənc nəsil öz bölgəsini, onun tarixi şəxsiyyətlərini, milli mətbəxini, mədəniyyətini və dəyərlərini bilməli, fəxrlə dünyaya çatdırmalıdır.
Unutmayaq: Vətənsiz insan – kökü olmayan ağac kimidir. Hər bir Azərbaycan gənci öz kökünə bağlı, tarixini bilən və gələcəyini qurmağa hazır olmalıdır.
Elçin Ağasıyev
Paraqraf.com
