Tarix sadəcə öyrətmir, nəticə çıxarmaqdan imtina edənləri ağrılı şəkildə cəzalandırır. Azərbaycan bu tarixi dərslər üçün həddindən artıq ağır bədəl ödəyib ki, bu gün özünə zəiflik, sadəlövhlük və ya özünü aldatmaq kimi lüksə yol versin.
İki yüz il əvvəl Türkmənçay müqaviləsi təkcə diplomatik akt deyildi, o, həm dövlətimiz, həm də Azərbaycan xalqı üçün hökm idi. Azərbaycan səs, iradə və gələcək haqqından məhrum edilmiş ərazi kimi Rusiya imperiyası ilə İran arasında amansızcasına bölündü. Həmin andan etibarən həm Moskva, həm də Tehran müstəqil Azərbaycan ideyasını öz maraqları üçün təhlükə kimi qəbul etdilər və iki əsr boyunca bu təhlükənin reallığa çevrilməməsi üçün əllərindən gələni etdilər.
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldıqdan sonra yaranan fürsət də Rusiya tərəfindən tərəddüd etmədən məhv edildi. 1920-ci il aprelin 28-də bolşevik Rusiyası Azərbaycanın müstəqilliyini heç bir tərəddüd, kompromis və perspektiv buraxmadan aradan qaldırdı və ölkəmiz 70 il müddətinə yenidən dövlət deyil, əraziyə çevrildi.
Tarix 1991-ci ildən sonra, Sovet İttifaqı dağılanda yenidən təkrarlandı. Formal olaraq Azərbaycanın müstəqilliyi bərpa olunsa da, əslində dövlətimiz və xalqımız üçün yeni bir yaşamaq mübarizəsi başladı. Birinci Qarabağ müharibəsi baş verdi, Qarabağ və 7 ətraf rayon işğal olundu, bir milyon qaçqın yarandı, xaos hökm sürdü və yenə də şimaldan və cənubdan qonşularımızın tanış imzası göründü. Rusiya və İran sadəcə müşahidəçi deyildi, əksinə aktiv şəkildə hərəkət edirdilər və onların marağı dəyişməz qalırdı: zəif, asılı və həssas Azərbaycan.
Hətta İkinci Qarabağ müharibəsində də bu məntiq dəyişmədi. Rusiyanın və İranın Ermənistana birbaşa və ya dolayısı ilə dəstəyi eyni iki yüz illik xəttin davamı idi: Azərbaycanın tam şəkildə ayağa qalxmasının qarşısını almaq.
Amma bu dəfə hadisələr onların ssenarisi üzrə getmədi.
Azərbaycan sadəcə müharibəni qazanmadı, o, tarixi inertiyanı qırdı və iki əsrdə ilk dəfə olaraq ölkəmiz geri çəkilmədi, güzəştə getmədi, başqalarının maraqları arasında əriyib itmədı və öz iradəsini təkcə Ermənistana deyil, onun arxasında duran siyasi mərkəzlərə də qəbul etdirdi və prosesi qələbə ilə başa çatdırdı.
Bu, əsl dönüş nöqtəsidir. Çünki söhbət təkcə ərazilərdən yox, mövcud olmaq haqqından, taleyini özü müəyyən etmək hüququndan və bir daha heç vaxt başqalarının oyununda alət olmamaqdan gedir.
Bu gün Azərbaycan və cəmiyyətimiz üçün ən böyük təhlükə bu tarixi məqamın əhəmiyyətini lazımi səviyyədə qiymətləndirməməkdir.
İkinci Qarabağ müharibəsində qələbə son deyil, sınaqdır. Tarixdə saysız nümunələr var ki, xalqlar müharibəni qazanıb, amma gələcəyi uduzub; eyforiya durğunluqla əvəz olunub, fürsətlər itirilib.
Azərbaycanın bu ssenarini təkrar etməyə artıq haqqı yoxdur.
Çünki coğrafiya dəyişməyib və Rusiya ilə İran da yoxa çıxmayacaq. Onların strateji düşüncəsinin dəyişdiyini düşünmək sadəlövhlük olardı. Formlar, ritorika, alətlər dəyişir, amma mahiyyət yox. Güclü və müstəqil Azərbaycan hələ də onların ənənəvi regional təsəvvürlərinə uyğun gəlmir.
Fərq ondadır ki, bu gün Azərbaycanın əvvəllər malik olmadığı bir üstünlüyü var: hərbi, iqtisadi və siyasi güc. Və ən azı bunun qədər vacib olan – beynəlxalq çəkisi. Bu gün rəsmi Bakı artıq görməzlikdən gəlinmir, onun mövqeyi nəzərə alınır və onunla hesablaşılır. Bu isə kənardan gələn rəğbətin yox, daxili strategiyanın və iradənin nəticəsidir.
Buna əlavə olaraq, regionun əsas oyunçuları olan Rusiya və İranın özlərinin zəifləməsini də nəzərə almaq lazımdır. Onlar hazırda uzunmüddətli böhranlara və münaqişələrə cəlb olunublar. Tarix yenidən Azərbaycan və bütövlükdə Cənubi Qafqaz üçün imkan pəncərəsi açıb, amma həmişə olduğu kimi bu fürsət uzunmüddətli deyil.
Və məhz burada əsas imtahan başlayır.
Azərbaycan XIX və XX əsrlərdə bacara bilmədiyini etməlidir: öz subyektliyini elə möhkəmləndirməlidir ki, bu, bir daha heç vaxt sual altına düşməsin – nə müvəqqəti, nə situativ, nə də şərti şəkildə, tam və qəti olaraq.
Bu isə bir şeyi tələb edir: heç bir təhlükəsizlik illüziyası, heç bir arxayınlıq, heç bir daxili zəiflik olmamalıdır. Çünki bütün xarici təhlükələr həmişə daxili zəifliklərdən başlayır.
Azərbaycan cəmiyyətinin birliyi şüar deyil, yaşamaq məsələsidir. Məhz cəmiyyətimizin konsolidasiyası İkinci Qarabağ müharibəsində qələbəmizi mümkün etdi. Əgər bu birlik itirilərsə, tarix öz qiymətini çox tez xatırladacaq.
Bu gün Azərbaycan 200 ildən sonra ilk dəfə “necə sağ qalmaq” sualı qarşısında deyil, “qələbəni necə möhkəmləndirmək” sualı qarşısındadır. Bu isə daha çətin və məsuliyyətli vəzifədir. Çünki sağ qalmaq cəsarət tələb edir, uğuru qorumaq isə soyuq hesab, intizam və strateji düşüncə tələb edir.
Romantika dövrü bitib. Sərt qərarlar dövrü başlayıb.
Bir daha heç bir müqavilə ölkəmizi bölməsin, heç bir güc bizə şərt diktə etməsin və “müstəqillik” sözü kövrək anlayış olmaqdan çıxıb real gücə çevrilsin.
Çünki gücə hörmət edilən dünyada haqq istəyənə yox, onu qoruya bilənə məxsusdur. Otto fon Bismarkın dediyi kimi: “Haqq onu müdafiə etməyə gücü çatanındır.”
Ramiz Yunus
Siyasi elmlər professoru
“Xəzər” Beynəlxalq Universiteti
