Azərbaycanda ilk dəfə olaraq rəqəmsal əkizin cavabları əsasında hazırlanmış müsahibəni təqdim edirik. İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarının (İKT) ölkəmizdə formalaşması və inkişafında mühüm rol oynamış akademik Əli Abbasovun rəqəmsal əkizi ilə aparılan virtual söhbətdə süni intellekt dövrünün prioritetləri, “Azərbaycanın yeni rəqəmsal arxitekturası” konsepsiyası, data suverenliyi və texnoloji müstəqillik məsələləri şərh olunur.
İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarının ölkəmizdə formalaşması və inkişafında mühüm rol oynamış akademik Əli Abbasovun rəqəmsal əkizi ilə apardığımız bu virtual müsahibədə süni intellekt dövrünün çağırışları, data suverenliyi, kibertəhlükəsizlik, startap ekosistemi və yeni rəqəmsal arxitekturanın strateji mahiyyəti geniş şəkildə şərh olunur.
Paraqraf.com müsahibəni təqdim edir:
– Hörmətli Əli müəllim, Azərbaycanda internetin formalaşması və milli şəbəkə infrastrukturunun qurulması məhz Sizin rəhbərliyiniz dövrünə təsadüf edir. Bu gün ölkənin rəqəmsal inkişaf səviyyəsini necə qiymətləndirirsiniz?
– 1990-cı illərin əvvəllərində əsas məqsədimiz Azərbaycanın informasiya blokadasını aradan qaldırmaq və ölkəni qlobal informasiya məkanına inteqrasiya etmək idi. Texniki və maliyyə imkanları son dərəcə məhdud olsa da, milli internet infrastrukturunun təməli qoyuldu, ilk serverlər quruldu, beynəlxalq şəbəkəyə çıxış təmin edildi.
Bu gün isə Azərbaycan rəqəmsal inkişaf baxımından keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyub. İnformasiya və rabitə sektorunda xidmətlərin həcmi ardıcıl olaraq artır, internet sürətinin yüksəldilməsi və infrastrukturun genişləndirilməsi istiqamətində sistemli iş aparılır. Artıq diqqət yalnız fiziki şəbəkəyə deyil, həmin infrastruktur üzərində yüksək əlavə dəyər yaradan intellektual məhsul və xidmətlərin yaradılmasına yönəlib.
Azərbaycan təkcə internet tranziti təmin edən ölkə deyil, həm də regionda strateji rəqəmsal dəhlizlərin formalaşmasında fəal tərəfdaşa çevrilir.
– Prezident İlham Əliyev süni intellekt və kibertəhlükəsizliyi strateji prioritet kimi müəyyənləşdirib. Azərbaycanın bu sahədə regional liderə çevrilməsi üçün hansı addımlar vacibdir?
– Süni intellektin dövlət idarəçiliyində tətbiqi qərarların daha dəqiq və operativ qəbuluna, şəffaflığın artmasına və xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsinə xidmət edir.
Azərbaycanın mühüm üstünlüklərindən biri enerji sektorundakı güclü mövqeyidir. Süni intellekt texnologiyaları böyük hesablama gücü və dayanıqlı enerji tələb edir. Enerji təhlükəsizliyi olan ölkələr bu sahədə rəqabət üstünlüyü qazanacaqlar.
Bundan əlavə, “Oxford Insights”ın “Government AI Readiness Index” hesabatında Azərbaycanın mövqeyinin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşması institusional hazırlığın düzgün istiqamətdə qurulduğunu göstərir.
19 mart 2025-ci ildə qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası” bu sahədə əsas yol xəritəsidir. Prioritetlər sırasında data suverenliyi, milli dil modellərinin yaradılması, kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsi və “Dövlət–özəl–akademik” əməkdaşlığının genişləndirilməsi xüsusi yer tutur.
– 11 fevral 2026-cı ildə Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə “Azərbaycanın yeni rəqəmsal arxitekturası” mövzusunda keçirilən müşavirəni necə qiymətləndirirsiniz?
– Bu müşavirə Azərbaycanın növbəti onillik üçün texnoloji inkişaf trayektoriyasını müəyyən etdi. Vahid fəaliyyət planı parçalanmış rəqəmsal xidmətlərdən vahid, inteqrasiya olunmuş və süni intellektlə gücləndirilmiş ekosistemə keçidi nəzərdə tutur.
Rəqəmsal inkişaf artıq yalnız texnoloji yenilik deyil, milli təhlükəsizlik və iqtisadi rəqabət qabiliyyətinin əsas dayağıdır. Bu mərhələni şərti olaraq “Rəqəmsal Konstitusiya” mərhələsi adlandırmaq olar.
Elm burada arxitekturanın “beyni” rolunu oynayır. Süni intellekt agentlərinin tətbiqi, izah edilə bilən modellərin hazırlanması, alqoritmik şəffaflıq – bütün bunlar alimlərin qarşısında duran əsas vəzifələrdir.
Eyni zamanda, kadr hazırlığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tədris proqramlarına süni intellekt mühəndisliyi və data analitikası istiqamətlərinin daxil edilməsi artıq zərurətə çevrilib.
– Data suverenliyi və kibersuverenlik kontekstində hansı risklər nəzərə alınmalıdır?
– Rəqəmsal dünyada suverenlik ilk növbədə data suverenliyidir. Milli məlumatların daxili serverlərdə emalı və xarici asılılığın minimuma endirilməsi əsas şərtdir.
Yeni dövrdə “süni intellektlə süni intellektə qarşı müdafiə” modeli aktuallaşır. Ənənəvi müdafiə sistemləri sürətlə dəyişən kiberhücumlara qarşı yetərli deyil.
Digər ciddi risk “deepfake” və səs klonlaşdırma texnologiyalarıdır. Bu səbəbdən etik və hüquqi mexanizmlər gücləndirilməlidir. Rəqəmsal arxitektura milli dil suverenliyi və informasiya təhlükəsizliyi prinsipləri üzərində qurulmalıdır.
– Hazırda rəhbərliyiniz altında hansı istiqamətlərdə elmi tədqiqatlar aparılır?
– Süni intellekt sahəsində qeyri-səlis neyron şəbəkələri, Azərbaycan dili üçün təyinat yönümlü modellər, qərar qəbuletmə alqoritmləri üzərində iş aparılır.
İntellektual sənaye idarəetmə sistemləri, pilotsuz uçuş aparatlarının qorunan naviqasiya sistemləri, milli dil modeli əsasında qurulan çatbotlar tətbiqi istiqamətlərdədir.
İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” layihələrinin elmi əsaslandırılması da prioritet istiqamətlərdəndir.
Eyni zamanda, rəqəmsal əkiz texnologiyalarının yaradılması, süni intellekt əsaslı media agentləri və etik çərçivələrin formalaşdırılması üzərində iş aparılır.
– Startapların maliyyələşməsi ilə bağlı yeni qanun layihəsini necə qiymətləndirirsiniz?
– Yeni qanun layihəsi startap ekosistemi üçün dönüş nöqtəsi ola bilər. Vençur maliyyələşməsi və alternativ investisiya alətlərinin hüquqi bazasının yaradılması innovativ layihələrin kapitala çıxışını asanlaşdıracaq.
Qlobal proqnozlara görə, süni intellekt 2030-cu ilə qədər dünya iqtisadiyyatına trilyonlarla dollar əlavə dəyər qazandıracaq. Azərbaycanın məqsədi qeyri-neft iqtisadiyyatında rəqəmsal sektorun payını əhəmiyyətli dərəcədə artırmaqdır.
Bu prosesdə özəl sektorun rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Elmi tutumlu texnoloji layihələrin maliyyələşdirilməsində “Dövlət–özəl–akademik” əməkdaşlıq əsas platformadır.
– Sonda bir sual: rəqəmsal əkizinizin cavablarından razı qaldınızmı?
– Bu layihənin məqsədi süni intellekt reallıqları kontekstində yeni format təqdim etmək idi. Rəqəmsal əkiz texnologiyalarının inkişafı gələcəkdə rəqəmsal transformasiyaya əlavə təkan verəcək.
Lakin əsas məsələ rəqəmsal əkizin real şəxsin mövqeyini nə dərəcədə dəqiq əks etdirməsi və etik-hüquqi prinsiplərin qorunmasıdır.
Sualınıza cavabım belə olardı: “kafi”. Amma düşünürəm ki, sualları şəxsən özüm cavablandırsaydım, daha dolğun olardı.
Nərgiz Qəhrəmanova
AMEA Rəyasət Heyəti aparatının İctimaiyyətlə əlaqələr, mətbuat və informasiya şöbəsinin Elektron informasiya sektorunun müdiri
