1989-cu il iyunun 3-də İran İslam Respublikasının qurucusu və ali rəhbəri Ruhollah Xomeyni vəfat etdi. Onun ölümü təkcə ölkə daxilində deyil, bütün Yaxın Şərqdə və İslam dünyasında ciddi siyasi rezonans doğurdu. 1979-cu ildə baş vermiş Iranian Revolution nəticəsində monarxiya devrilmiş, Mohammad Reza Pahlavi ölkəni tərk etmiş və teokratik əsaslara söykənən yeni dövlət modeli formalaşmışdı. Bu modelin mərkəzində isə vilayəti-fəqih prinsipi və onu təcəssüm etdirən ali dini lider dayanırdı.
Xomeyninin ölümü ilə İran siyasi sistemi ciddi sınaq qarşısında qaldı. Çünki o, həm dini, həm də siyasi legitimliyin əsas mənbəyi sayılırdı. Onun şəxsi nüfuzu müxtəlif fraksiyaları bir arada saxlayan əsas amil idi. Bu səbəbdən əsas sual belə idi: Xomeynidən sonra hakimiyyət boşluğu yaranacaqmı, yoxsa sistem institusional mexanizmlər vasitəsilə sabitliyini qoruyacaq?
Həmin dövrdə İran Konstitusiyasına əsasən ali rəhbəri seçmək səlahiyyəti Ekspertlər Məclisinə məxsus idi. Qısa müzakirələrdən sonra bu vəzifəyə Ali Khamenei seçildi. O zamanadək prezident vəzifəsini icra edən Xamenei dini rütbə baxımından Xomeyni səviyyəsində olmasa da, siyasi kompromis fiqur kimi qəbul edildi. Paralel olaraq konstitusiyaya dəyişikliklər edildi və ali rəhbər üçün tələb olunan dini meyarlar müəyyən qədər yumşaldıldı. Bu addım sistemin davamlılığını təmin etmək məqsədi daşıyırdı.
Xomeyninin ölümündən sonra ölkə daxilində bir neçə alternativ ssenari müzakirə mövzusu olmuşdu. Birinci alternativ kollektiv rəhbərlik modeli idi. Bu modelə görə ali rəhbər institutu bir neçə yüksək rütbəli din xadimindən ibarət şura ilə əvəz edilə bilərdi. Lakin siyasi elita vahid fiqur ətrafında birləşmənin daha effektiv olacağını düşünərək bu variantdan imtina etdi.
İkinci alternativ prezident institutunun gücləndirilməsi idi. O dövrdə icra hakimiyyətinin real səlahiyyətlərinin artırılması və ali rəhbərin rolunun nisbətən məhdudlaşdırılması barədə fikirlər səslənirdi. Bununla belə, sistemin ideoloji əsasları nəzərə alınaraq ali rəhbərin üstün mövqeyi qorundu. Bunun əvəzində hökumət strukturlarında müəyyən islahatlar aparıldı və icra hakimiyyətinin funksional rolu genişləndirildi.
Üçüncü alternativ isə daha radikal idi: siyasi sistemin tədricən dünyəviləşdirilməsi və ya ən azı teokratik elementlərin zəiflədilməsi. Bu istiqamətdə bəzi intellektual və siyasi dairələrdə müzakirələr aparılsa da, inqilabın ideoloji mirası və təhlükəsizlik strukturlarının mövqeyi belə dəyişikliklərə imkan vermədi. Xüsusilə İnqilab Keşikçiləri Korpusu sistemin əsas dayaqlarından biri kimi mövcud modelin qorunmasında maraqlı idi.
Xomeyninin ölümü İranın xarici siyasətinə də təsirsiz ötüşmədi. İnqilabın ixracı ideyası müəyyən qədər daha praqmatik yanaşma ilə əvəz olundu. Yeni rəhbərlik beynəlxalq təcridin azaldılması, iqtisadi problemlərin həlli və regiondakı balansın qorunması istiqamətində daha ölçülü siyasət yürütməyə çalışdı. Bununla yanaşı, ABŞ və bəzi Qərb dövlətləri ilə münasibətlərdə köklü dəyişiklik baş vermədi.
Nəticə etibarilə, Xomeyninin vəfatı İran üçün dönüş nöqtəsi olsa da, sistem dağılmadı. Əksinə, institusional mexanizmlər və siyasi kompromislər vasitəsilə yeni mərhələyə keçid baş verdi. Alternativ ssenarilər mövcud olsa da, seçilən model inqilabın əsas ideoloji xəttini qoruyaraq sabitliyi təmin etməyə yönəldi. Bu hadisə İran siyasi sisteminin fərdi liderdən asılılıqla yanaşı, eyni zamanda strukturlaşdırılmış güc mexanizmlərinə malik olduğunu da göstərdi.
Həsən Təbriz
Paraqraf.com
