1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin İranla danışıqlar aparmaq üçün diplomatik missiya göndərməsi gənc dövlətin xarici siyasət strategiyasında mühüm yer tuturdu. Yeni yaranmış respublika mürəkkəb beynəlxalq şəraitdə mövcudluğunu qorumağa çalışırdı. Bir tərəfdən Birinci dünya müharibəsinin nəticələri, digər tərəfdən regionda maraqları toqquşan böyük dövlətlərin fəaliyyəti Azərbaycanın müstəqilliyini ciddi risk altında saxlayırdı. Belə şəraitdə qonşu dövlətlərlə, xüsusilə İranla münasibətlərin qurulması siyasi zərurət idi.
İran Azərbaycan üçün yalnız coğrafi baxımdan yaxın dövlət deyildi. Tarixi, dini, mədəni və etnik bağlar bu münasibətlərə xüsusi məna verirdi. Eyni zamanda İran Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin beynəlxalq legitimlik qazanmasında mühüm rol oynaya biləcək regional aktor idi. Azərbaycan hökuməti anlayırdı ki, İranın mövqeyi həm regiondakı siyasi balans, həm də Cümhuriyyətin tanınması baxımından əhəmiyyətlidir. Bu səbəbdən İranla birbaşa və rəsmi danışıqlara başlamaq məqsədilə diplomatik missiya göndərildi.
Diplomatik missiyanın əsas məqsədi İran hökumətinə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasını rəsmi şəkildə bildirmək, müstəqil dövlət kimi tanınma imkanlarını müzakirə etmək və gələcək münasibətlərin çərçivəsini müəyyənləşdirmək idi. Missiya eyni zamanda iki dövlət arasında mehriban qonşuluq prinsiplərinə əsaslanan münasibətlərin qurulmasını, ticarət və nəqliyyat əlaqələrinin bərpasını, sərhəd təhlükəsizliyi məsələlərinin müzakirəsini nəzərdə tuturdu. Bu, Azərbaycanın xarici siyasətində pragmatik və realist yanaşmanın göstəricisi idi.
İran tərəfinin mövqeyi isə ehtiyatlı idi. İran dövləti öz daxili problemləri, mərkəzi hakimiyyətin zəifliyi və xarici təsirlər səbəbindən Cənubi Qafqazda baş verən proseslərə açıq və qəti mövqe nümayiş etdirməkdə çətinlik çəkirdi. Buna baxmayaraq, Azərbaycan diplomatik missiyası İran siyasi dairələrində Cümhuriyyət haqqında ilkin təsəvvürlərin formalaşmasına, Azərbaycan dövlətçiliyinin ciddi və davamlı bir layihə kimi qəbul edilməsinə təsir göstərdi. Bu danışıqlar nəticəsində qarşılıqlı nümayəndəliklərin yaradılması ideyası gündəmə gəldi və münasibətlərin institusional əsasları formalaşmağa başladı.
1918-ci ildə göndərilən diplomatik missiya Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqil xarici siyasət yürütmək iradəsini nümayiş etdirirdi. Bu addım göstərirdi ki, Azərbaycan hökuməti beynəlxalq münasibətlər sistemində passiv mövqe tutmaq niyyətində deyildi. İranla danışıqlar Cümhuriyyətin regional siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi və sonrakı dövrdə rəsmi diplomatik nümayəndəliklərin açılması üçün zəmin yaratdı. Qısaömürlü olmasına baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bu təşəbbüsü milli diplomatiya tarixində mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir.
Həsən Təbriz
Paraqraf.com
