İkinci Dünya müharibəsi beynəlxalq münasibətlər sistemində ciddi dəyişikliklər yaratdı. Bu dövrdə İran Yaxın və Orta Şərqdə strateji mövqeyinə görə böyük dövlətlərin diqqət mərkəzinə çevrildi. Ölkənin zəngin neft ehtiyatları, SSRİ ilə sərhədi və mühüm nəqliyyat yolları üzərində yerləşməsi onun əhəmiyyətini artırdı.
Müharibə başladıqdan sonra İran neytral mövqe tutdu. Buna baxmayaraq, Almaniya ilə iqtisadi və texniki əlaqələrin genişlənməsi SSRİ və Böyük Britaniyada narahatlıq doğurdu. Alman mütəxəssisləri və nümayəndələri İranda fəal fəaliyyət göstərdi. 1941-ci ildə Almaniyanın SSRİ-yə hücumu vəziyyəti daha da gərginləşdirdi və İranın təhlükəsizliyi müttəfiqlər üçün əsas məsələyə çevrildi.
1941-ci ilin avqustunda SSRİ şimaldan, Böyük Britaniya isə cənubdan İrana qoşun yeritdi. Bu addım Almaniyanın regionda möhkəmlənməsinin qarşısını almaq, SSRİ-yə müttəfiq yardımlarının təhlükəsiz çatdırılmasını təmin etmək və İran neftinin faşist blokunun nəzarətinə keçməsinə imkan verməmək məqsədi daşıdı. Hərbi müdaxilədən sonra İran şahı Rza şah taxtdan getdi və onun yerinə Məhəmmədrza Pəhləvi hakimiyyətə gəldi.
29 yanvar 1942-ci ildə SSRİ, Böyük Britaniya və İran arasında üçtərəfli müqavilə imzalandı. Müqavilə İranın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tanıdı. SSRİ və Böyük Britaniya İranı faşist təhlükəsindən qorumağı öhdəsinə götürdü. Sənəddə müharibə başa çatdıqdan sonra xarici qoşunların İran ərazisindən çıxarılması nəzərdə tutuldu. İran müttəfiqlərə nəqliyyat və logistik dəstək verməyi qəbul etdi.
Sovet qoşunları əsasən İranın şimal bölgələrində, Azərbaycan vilayətlərində və Xəzərsahili ərazilərdə yerləşdi. Bu bölgələr SSRİ sərhədlərinin təhlükəsizliyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıdı. ABŞ və Böyük Britaniyadan SSRİ-yə göndərilən silah, texnika və ərzaq “Fars dəhlizi” vasitəsilə İran ərazisindən keçdi. Bu dəhliz müharibə dövründə Sovet İttifaqının əsas təchizat xətlərindən birinə çevrildi.
Müqavilə faşizmə qarşı mübarizədə müttəfiqlərin mövqeyini gücləndirdi. Almaniyanın Yaxın Şərqə çıxış planları iflasa uğradı. İran müharibənin genişmiqyaslı dağıntılarından qorundu. Bununla yanaşı, ölkənin daxili siyasətində və iqtisadi həyatında xarici təsir artdı. İranın real suverenliyi məhdudlaşdı və müharibədən sonra sovet qoşunlarının çıxarılması prosesi gərginlik yaratdı.
Bu vəziyyət 1945–1946-cı illərdə İran böhranına səbəb oldu. Böyük dövlətlər arasında münasibətlər kəskinləşdi. Cənubi Azərbaycanda baş verən siyasi proseslər həmin dövrün birbaşa nəticəsi kimi formalaşdı.
1942-ci il SSRİ–Böyük Britaniya–İran müqaviləsi İkinci Dünya müharibəsində mühüm strateji rol oynadı. Bu hadisə faşizmə qarşı beynəlxalq əməkdaşlığın nümunəsi oldu və eyni zamanda kiçik dövlətlərin böyük güclər qarşısında qarşılaşdığı siyasi reallıqları açıq şəkildə göstərdi.
Həsən Təbriz
Paraqraf.com
