Son zamanlar Türkiyə ilə İsrail arasında hərbi qarşıdurma ehtimalları regional və qlobal siyasi müzakirə mövzularından birinə çevrilib. Rəsmi bəyanatlarda qarşılıqlı sərtlik, ittiham və təhdid tonu üstünlük təşkil etsə də, real proseslər bu ritorikanın arxasında tamam başqa məntiqin işlədiyini göstərir.
Analitiklər hesab edirlər ki, bu, adətən müşahidə olunduğu kimi, açıq konfrontasiya deyil, uzun illərdir sınaqdan çıxmış siyasi davranış modelidir: ictimai müstəvidə gərginlik yaradılır, pərdə arxasında isə maraqlar əsasında razılaşdırılmış əlaqələr qorunur. Türkiyə-İsrail münasibətlərinin mahiyyətindəki paradoks da məhz buradan qaynaqlanır. Tərəflər bir-birini sərt tənqid etsələr də, nə iqtisadi bağları, nə də təhlükəsizlik əməkdaşlığını qoparmaq niyyətindədirlər. Ankara üçün İsrail texnoloji imkanlara, enerji marşrutlarına və strateji bazarlara çıxış deməkdirsə, Təl-Əviv üçün Türkiyə Aralıq dənizi ilə Asiyanı birləşdirən mühüm tranzit və siyasi platformadır. Bu qarşılıqlı asılılıq şəraitində əsas açar anlayış müharibə deyil, koordinasiya və hesablanmış qarşılıqlı münasibətlərdir.
Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin (BMTM) İdarə Heyətinin üzvü Cavid Vəliyev Musavat.com-a açıqlamasında xatırladıb ki İsrailin Suriyada müəyyən hədəfləri və İranı vurması İsrail-Türkiyə hərbi qarşıdurma ehtimalını artırmışdı. Çünki İsrailin Suriyadakı vurduğu hədəflərin Türkiyənin hərbi baza qurmaq istədiyi yerlər olduğu deyilirdi.
C.Vəliyev qeyd edib ki, baş verənlər Türkiyə-İsrailin hərbi cəhətdən qarşı-qarşıya gəlmə ehtimalını artırırdı:
“Türkiyə regionda müttəfiqlərinin, İsrail isə Türkiyə ətrafında əməkdaşlıqlarının sayını artırmağa çalışır. Beləliklə, diplomatik cəhətdən olduqca gərgin vəziyyət hökm sürür. Lakin hərbi müstəvidə son hədd yaxınlaşıb, geridönüş çətin olacaq. Bir çox müttəfiq ölkə də bunun fərqində olduğu üçün Türkiyə və İsrailin qarşı-qarşıya gəlməsini istəmir. Hər iki ölkədən verilən açıqlamalardan aydın olur ki, onlar da bunda maraqlı deyillər. Ortaq müttəfiqlər də bunun tərəfdarı deyillər. Məlum olduğu kimi, bu məsələdə Donald Tramp çox böyük rol oynadı. Hətta İsrail hökumətinə xəbərdarlıq etdi. Azərbaycanın da bu məsələdə vacib rol oynadığını bilirik. Bu baxımdan, Türkiyə və İsrail arasında pozulan münasibətlər regionda onsuz da mənfi atmosfer yaradır, problemləri daha da dərinləşdirir. Gərginlik artarsa, çox daha geniş coğrafiyada mənfi nəticələr doğura bilər. Mənə elə gəlir ki, hər iki tərəf bunun fərqindədir. Gələcəkdə münasibətlərin daha da gərginləşməməsi üçün həm tərəflər, həm də müttəfiqlər əllərindən gələni etməyə çalışacaqlar”.
C.Vəliyevin fikrincə, mövcud siyasi vəziyyətdə Türkiyə ilə İsrail arasında müttəfiqlik mümkün deyil:
“Suriya Demokratik Qüvvələri (SDQ) məsələsində iki ölkə arasında çox ciddi problem yaranmışdı. İsrail onlara açıq şəkildə dəstək verirdi. Yanvarın 5-də Fransada Əhməd Şaara ilə İsrail Təhlükəsizlik Qüvvələri arasında əldə olunan razılaşmadan sonra İsrailin dəstəyi sadəcə açıqlama səviyyəsində qaldı. Halbuki İsrailin dəstəyini artıracağı ehtimal olunurdu. İsrailin son proseslərə daha az reaksiya verməyi ki, burada ABŞ-nin rolunun olduğunu düşünürəm, Türkiyə-İsrail münasibətlərinin narahatedici səviyyəyə gəlməməsinə səbəb oldu. Hər iki tərəf prosesi kontrollu şəkildə, bir-birinə daha çox zərər vermədən davam etdirməyə çalışır”.
Ekspert hesab edir ki, İran məsələsində Türkiyə və İsrail eyni mövqeyə sahib deyillər:
“İranın regiondan çıxarılmasından sonra Yaxın Şərqdə boşluq yaranıb, Türkiyə və İsrail isə bu boşluğu doldurmağa çalışır. Bu məsələdə Türkiyənin daha güclü mövqedə olduğunu deyə bilərik. Lakin Suriyanın cənubunda hələ də problemlər var, bu da Əhməd Şaara hökuməti ilə İsrail və Türkiyə arasında çox ciddi fikir ayrılıqları yaradır. Buna baxmayaraq, tərəflər bu mövzuda çox da qarşı-qarşıya gəlmirlər. Növbəti mərhələdə Suriyanın cənubunda istər Colan təpələri, istərsə də druz məsələsində tərəflərin tutacağı mövqe olduqca vacibdir. Münasibətləri, qəsdən qeyri-rəsmi və kölgə səviyyəsində saxlanması deyil, Qəzzada yaşanan hadisələr, iki ölkənin daxili siyasətinə təsiri, siyasi cəhətdən hakimiyyətlər arasındakı əlaqələr, İsrail hökumətinin türk hərbçilərinin Qəzzadakı varlığına qarşı çıxması gərginləşdirir. Buna baxmayaraq, ABŞ prezidenti Donald Tramp Türkiyənin Sülh Şurasına daxil olmasına etiraz etmədi, hətta buna nail də oldu”.
Nigar Həsənli
