Abşeron yarımadasında yerləşən Saray qəsəbəsi bu gün böyük yaşayış məntəqəsi olsa da, tarixi minillik köklərə söykənir. Arxeoloji və yazılı mənbələr göstərir ki, Sarayın ərazisi IX əsrə qədər insan məskəninə çevrilib. Buradakı tapıntılar göstərir ki, kənd yalnız orta əsrlərdə deyil, daha qədim dövrlərdə də mədəni və ticarət fəaliyyətinə malik olub.
Saray adının mənşəyi də çox maraqlıdır. Tarixi mənbələrə görə, bu kənd əvvəllər “Karvan Sara” adlanırdı, yəni karvanların dayanıb istirahət etdiyi, tacirlərin dayandığı məkan. Əsrlər boyu Böyük İpək Yolunun bir marşrutu buradan keçib və karvanlar dayanacaqlarda dincəldikdən sonra yollarına davam ediblər. Zamanla “Karvan Sara” söz birləşməsi ixtisara düşərək “Sara”, daha sonra isə “Saray” formasını alıb.
Tarixi fərziyyələrdən biri də odur ki, XIII əsrdə bölgədə yaşamış monqol tayfaları Saray ərazisinə köç etmiş və kənd onların adı ilə yadda qalmış ola bilər. Başqa izahata görə, fars dilində “sar” sözü yüksəklik, zirvə mənasını daşıyır və bu, kəndin coğrafi xüsusiyyətləri ilə bağlıdır.
Rəsmi sənədlərdə Sarayın adı ilk dəfə 1774‑cü ildə qeyd olunub, lakin bu yalnız yazılı mənbələrdəki ilk görünüşdür. Əslində kənd daha qədim yaşayış izlərini daşıyır. Tarix boyu Saray bir neçə dəfə yerləşdiyi yeri dəyişib. Xüsusilə XX əsrin ortalarında sovet dövrünün məcburi köçürmələri nəticəsində qonşu Çaylı kəndi sakinləri də Saraya köçürülub, bu da qəsəbənin strukturunu və mədəni həyatını zənginləşdirib.
Sarayın köhnə hissəsində, yəni “köhnə Saray” adlanan ərazidə arxeoloji və memarlıq abidələri də var. Burada köhnə Cümə məscidi və digər daş tikililər yerləşir. Bu abidələr həm orta əsr memarlıq üslubunu göstərir, həm də kəndin tarixi şəxsiyyətlərinin izlərini qoruyur.
Beləliklə, Saray yalnız sovet dövründən sonra qəsəbə statusu qazanmış bir yaşayış yeri deyil. Eyni zamanda köhnə karvan dayanacaqlarından başlayaraq orta əsrlərdən cənub‑şərq ticarət xəritələrinə, sonradan kəndlərarası sosial və coğrafi dəyişikliklərə malik bir məntəqə kimi minillik tarixi içində yaşayıb. Bu gün Saray həm tarixi, həm də müasir yaşayış məntəqəsi kimi Abşeronun önəmli hissəsi olaraq qorunur.
Həsən
Paraqraf.com
