İranda 2025-ci ilin dekabrından etibarən təkrarlanaraq 2026-cı ilin yanvarında daha da kəskinləşən köhnə problemlərin yeni dalğası – etirazlar ölkənin bir sıra şəhər və əyalətlərinə yayılıb. Bahalaşma, milli valyutanın sürətlə dəyərdən düşməsi və sosial rifahın pisləşməsi fonunda küçələrə çıxan insanlar artıq təkcə iqtisadi deyil, açıq siyasi tələblər də irəli sürməyə başlayıblar. Vəziyyət o yerə gəlib çıxıb ki, etirazçılarla təhlükəsizlik qüvvələri arasında insidentlər yaşanır. Ötən günlərdə çoxlu sayda yaralı və saxlanılanlar olub, etirazçılarla təhlükəsizlik qüvvələri arasında artıq itkilər də qeydə alınıb.
İran küçələrində hətta şah rejimini tələb edən şüarlar belə səslənir. Halbuki mövcud iqtidar məhz devrilən şah rejiminin üzərində qurulmuşdu. Bəs etiraz aksiyalarının nəticəsi necə olacaq? Gedişatı necə qiymətləndirmək olar?
Mövzu ilə bağlı oxu.az-ın suallarını cavablandıran Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Güney Azərbaycan komissiyasının keçmiş rəhbəri, Güney Azərbaycan İcmasının təsisçisi və sədri Sayman Aruz bildirib ki, İranda baş verən hazırkı prosesləri dərindən təhlil edəndə görərik ki, etirazlar mahiyyətcə keyfiyyət dəyişikliyinə keçib:
– İranda etirazlar artıq klassik “iqtisadi narazılıq” mərhələsini arxada qoyub. Son dalğada üç mühüm dönüş var.
Əvvəla, tələblərin siyasiləşməsi – maaş, inflyasiya, işsizlik kimi səbəblər hələ də var, amma əsas şüarlar artıq rejimin legitimliyini hədəfə alır. İkincisi, tarixi paradoks – şah rejiminin bərpasını istəyən şüarların səslənməsi İslam Respublikasının ideoloji əsasını birbaşa sarsıdır. Çünki bu rejim “şaha qarşı inqilab” üzərində qurulmuşdu. Üçüncüsü, qorxu baryerinin aşılması, etirazçılarla təhlükəsizlik qüvvələri arasında itkilərin olması, cəmiyyətin artıq “geri dönüş qorxusunu” itirdiyini göstərir. Bu isə çox kritik mərhələdir.
– “Şah istəyi” nə deməkdir?
– Burada bir incəliyi ayırmaq lazımdır. Bu şüarlar konkret Pəhləvi rejiminə sevgi deyil, daha çox, mövcud rejimə qarşı radikal etiraz forması, “indiki sistemdən istənilən alternativ daha yaxşıdır” düşüncəsi və dünyəvi, ideoloji olmayan dövlət arzusunun simvolik ifadəsidir. Yəni bu, nostalji yox, ümidsizliyin səsidir.
– İqtidarın imkanlarını necə dəyərləndirmək olar?
– İslam Respublikası hələlik üç dayağa söykənir. Təhlükəsizlik aparatı (SEPAH, “Bəsic”, polis), institusional təcrübə (etirazları parçalamaq bacarığı) və müxalifətin təşkilatsızlığı. Amma zəif cəhətlər də dərinləşir. Məsələn, iqtisadi iflas, ideoloji inandırıcılığın itməsi, etnik və regional narazılıqların üst-üstə düşməsi (xüsusən Güney Azərbaycan, Kürd bölgələri, Bəlucistan) və gənc nəslin rejimlə heç bir emosional bağının olmaması.
– Qısa və ortamüddətli ssenariləri necə görürsünüz?
– Qısa müddətdə rejim sərt güc tətbiq etməklə etirazları fiziki olaraq zəiflədə bilər, amma bu, problemi həll etməyəcək, sadəcə, təxirə salacaq. Orta müddətdə isə (bir-üç il) etirazlar dalğavari şəkildə qayıdacaq, hər dəfə daha siyasi, daha radikal və daha koordinasiyalı olacaq, rejim daxilində parçalanma ehtimalı artacaq. Ümumiyyətlə, İranda baş verənlər artıq sadəcə, etiraz deyil, bu, legitimlik böhranıdır. İtkilərin qeydə alınması isə onu göstərir ki, proses ya sistem daxilində sərt avtoritarlaşmaya, ya da uzunmüddətli, ağrılı transformasiyaya aparacaq. Bu mənzərədə ən təhlükəli şey rejim üçün ümidsiz, qorxusuz və ideologiyasız gənclikdir.
– Bəs Güney Azərbaycanın hazırkı İran etiraz prosesində rolu nədir?
– Bu rol kənar və ya ikinci dərəcəli deyil, əksinə, bu prosesin strateji ağırlıq mərkəzlərindən biri olmağa doğru gedir. Bunu bir neçə əsas müstəvidə izah etmək olar. Birincisi, demoqrafik və coğrafi faktordur ki, Güney Azərbaycan İran əhalisinin ən azı 50-55 faizini təşkil edir, ölkənin şimal-qərb iqtisadi arteriyasını (Təbriz-Gilan-Ərdəbil-Urmiya-Həmədan-Zəncan-Qəzvin xətti) nəzarətdə saxlayır, Türkiyə, Azərbaycan Respublikası və dolayısı ilə Avropa ilə yeganə sabit quru bağlantı zonasına malikdir. Bu o deməkdir ki, Güney Azərbaycanın passiv qalması belə rejim üçün riskdir, aktivləşməsi isə oyunun qaydalarını dəyişir.
İkincisi isə etirazların milli məzmun qazanmasıdır. Son illərin etirazları göstərir ki, Güney Azərbaycanda narazılıq təkcə iqtisadi deyil, milli-linqvistik və kimlik əsaslıdır. Şüarlarda və aksiyalarda ana dili tələbi, yerli idarəçilik, mərkəziyyətçiliyə etiraz getdikcə daha açıq səslənir. Bu, İran rejimi üçün ən həssas xətdir, çünki sinfi etirazlar danışıqlar və subsidiyalarla zəiflədilə bilər, milli tələblər isə legitimlik problemini dərinləşdirir. Güney Azərbaycanda etirazlar, adətən, daha kollektiv, daha intizamlı və uzunmüddətli yaddaşa malik olur. Xüsusən də 2006-cı il “Karikatura hadisələri”, 2018 və 2022-ci il aksiyaları milli səfərbərliyin potensialını göstərib.
Hakimiyyət yaxşı bilir ki, Təbriz qalxarsa, bu, sadəcə, bir şəhər aksiyası deyil, zəncirvari reaksiyadır. İllərlə tətbiq olunan model isə Güney Azərbaycanla Tehran mərkəzli müxalifəti bir-birindən ayırmaq idi. Amma hazırda iqtisadi böhran bütün ölkəni bürüyüb, mərkəzi müxalifət də rejimə inamını itirib, Güney Azərbaycan artıq tək qalmadığını hiss edir. Bu sinxronluq çox təhlükəli kombinasiyadır.
Nəticə olaraq deyə bilərəm ki, Güney Azərbaycan bu prosesdə nə “periferiya”, nə də “əlavə faktor”dur. O, İranın gələcək siyasi xəritəsini müəyyən edə biləcək əsas subyektlərdən, bəlkə də, birincisidir. Əgər etirazlar uzunömürlü olarsa, Güney Azərbaycanın səsi ya yeni İran modelinin içində, ya da ondan kənarda öz yerini tapacaq.
