Maduronun hakimiyyətdən getməsi Venesuelada köklü dəyişiklik demək deyil. Çünki bu ölkədə problem təkcə bir liderlə bağlı olmur, problem onilliklər boyu formalaşan siyasi-iqtisadi mexanizmdə yerləşir. Hakimiyyət şəxslər üzərindən yox, institutlar və güc mərkəzləri üzərindən işləyir. Prezident dəyişir, amma qərarların verildiyi dairə, resursların bölüşdürülmə üsulu və iqtisadi nəzarət mexanizmi yerində qalır.
Venesuela modeli mərkəzləşmiş dövlət nəzarətinə əsaslanır. Neft sektoru yalnız iqtisadi sahə rolunu daşımır, o eyni zamanda siyasi itaətin əsas alətidir. Dövlət şirkəti olan PDVSA büdcənin əsas mənbəyi kimi fəaliyyət göstərir və bu struktur vasitəsilə hakimiyyət sosial proqramları, ordunu və siyasi loyal qrupları maliyyələşdirir. Lider dəyişsə belə, neft üzərində bu mərkəzləşmiş nəzarət qorunur. Bu isə bazar iqtisadiyyatına keçidi və real islahatları əngəlləyir.
Ordunun rolu sistemin əsas dayaqlarından biridir. Venesuelada ordu təkcə təhlükəsizlik strukturu deyil, eyni zamanda iqtisadi aktordur. General korpusu enerji, logistika, idxal-ixrac və maliyyə axınlarına birbaşa təsir göstərir. Bu struktur dəyişmədikcə hakimiyyətin forması dəyişsə də, məzmunu dəyişmir. Yeni siyasi fiqur ordunun razılığı olmadan hərəkət edə bilmir və bu, sistemin özünü qoruma refleksini gücləndirir.
Digər mühüm element oliqarxiya və dövlətə yaxın biznes qruplarıdır. Bu qruplar sanksiyalar dövründə qeyri-şəffaf ticarət kanalları, vasitəçi şirkətlər və kölgə mexanizmləri vasitəsilə böyük gəlir əldə edir. Hakimiyyət dəyişikliyi bu qrupların maraqlarına toxunmur, əksinə onlar yeni siyasi reallığa uyğunlaşır. Bu səbəbdən korrupsiya problemi liderlə birlikdə aradan qalxmır, sadəcə yeni adlar və yeni vasitələrlə davam edir.
İqtisadi baxımdan əsas risk odur ki, cəmiyyət dəyişiklik gözləyir, amma sistem bu gözləntiləri qarşılamır. Əhali daha stabil valyuta, aşağı inflyasiya və iş yerləri tələb edir. Lakin struktur islahatları aparılmadan bu tələblərin qarşılanması mümkün olmur. Xarici investorlar da eyni problemi görür. Onlar təkcə siyasi ritorikaya yox, mülkiyyət hüququna, müqavilələrin qorunmasına və hüquqi müstəqilliyə baxır. Bu sahələrdə real dəyişiklik baş vermədikcə böyük kapital ölkəyə daxil olmur.
Neft bazarı kontekstində də oxşar mənzərə yaranır. Maduro getdikdən sonra Venesuela neftinin dərhal bazara axması baş vermir. İnfrastruktur köhnə qalır, texniki problemlər həll olunmur, idarəetmə səmərəsiz qalır. ABŞ və Qərb üçün Venesuela nefti texniki baxımdan cəlbedici olsa da, sistem riski bu marağı məhdudlaşdırır. Şirkətlər müvəqqəti razılaşmalarla işləyir, uzunmüddətli sərmayədən çəkinir.
Bu vəziyyət Venesuelada tez-tez müşahidə olunan bir modeli təkrarlayır: lider dəyişir, sistem isə özünü yenidən istehsal edir. Hakimiyyətin dili dəyişir, amma qərar mexanizmi eyni qalır. Sosial şüarlar yenilənir, amma iqtisadi struktur toxunulmaz qalır. Nəticədə ölkə hər dəfə “yeni başlanğıc” ümidinə girir, amma eyni dövrü yenidən yaşayır.
Real dəyişiklik yalnız bir şərtlə mümkündür: güc mərkəzləri parçalanır, institutlar müstəqillik qazanır və neft gəlirləri siyasi alət yox, iqtisadi resurs kimi idarə olunur. Bu baş vermədikcə Venesuelada hər yeni lider köhnə sistemin davamçısına çevrilir. Maduro gedir, amma sistem qalır və ölkənin əsas problemi də məhz budur.
Həsən Məmmədov
Paraqraf.com
