1532-ci ildə İspan konkistadoru Fransisko Pisarro tərəfindən İnka imperiyasının hökmdarı Atahualpanın əsir alınması Amerika qitəsinin fəth tarixində ən dramatik və taleyüklü hadisələrdən biri hesab olunur. Bu hadisə yalnız bir hökmdarın əsir düşməsi deyil, minilliklər boyu formalaşmış güclü bir sivilizasiyanın süqutunun başlanğıcı idi. XVI əsrin əvvəllərində İnka imperiyası Cənubi Amerikanın ən geniş və mərkəzləşmiş dövlətlərindən biri idi. And dağlarından Sakit okean sahillərinədək uzanan bu imperiya mürəkkəb idarəetmə sistemi, inkişaf etmiş kənd təsərrüfatı və güclü orduya malik idi. Atahualpa isə imperiyanın ən çətin dövrlərindən birində hakimiyyətə gəlmişdi.
Atahualpanın taxta çıxması qardaşı Huaskar ilə apardığı qanlı və dağıdıcı vətəndaş müharibəsindən sonra mümkün olmuşdu. Bu daxili münaqişə imperiyanı hərbi, siyasi və mənəvi cəhətdən zəiflətdi. Məhz bu zəiflikdən istifadə edən Fransisko Pisarro cəmi 160-a yaxın ispan əsgəri ilə İnka torpaqlarına daxil oldu. Sayca son dərəcə az olan ispan qüvvələri atlı süvarilər, odlu silahlar və toplarla silahlanmışdı ki, bu da İnka ordusu üçün tamamilə naməlum və qorxuducu idi. Eyni zamanda ispanlar yerli əhalinin daxili narazılıqlarından və imperiya daxilindəki parçalanmadan ustalıqla yararlanırdılar.
1532-ci ilin noyabrında Pisarro və adamları Kajamarka şəhərinə çatdılar. Atahualpa özünü qalib və təhlükəsiz hiss edərək ispanları ciddi təhdid kimi qəbul etmədi. O, minlərlə silahsız müşayiətçisi ilə şəhərə daxil oldu və Pisarro ilə görüşə razılıq verdi. Görüş zamanı ispan rahibi Atahualpaya xristianlığı qəbul etməyi və İspan kralının hakimiyyətini tanımağı tələb etdi. Atahualpa bu tələbləri rədd etdikdə ispanlar əvvəlcədən planlaşdırılmış hücuma başladılar. Topların gurultusu, atlı süvarilərin hücumu və odlu silahların səsi İnka müşayiətçiləri arasında böyük panika yaratdı. Qısa müddət ərzində minlərlə İnka əsgəri və müşayiətçi öldürüldü, Atahualpa isə sağ olaraq əsir alındı.
Atahualpanın əsir düşməsi İnka imperiyası üçün sarsıdıcı zərbə oldu. İmperatorun ilahi gücə sahib olduğuna inanan xalq üçün onun əsir alınması imperiyanın ideoloji əsaslarını dağıtdı. Atahualpa azadlığı müqabilində ispanlara misilsiz bir fidyə təklif etdi. O, saxlandığı otağı bir dəfə qızılla, iki dəfə isə gümüşlə dolduracağına söz verdi. Bu fidyə tarixdə qeydə alınmış ən böyük qızıl və gümüş yığımlarından biri oldu. İmperiyanın hər yerindən qiymətli əşyalar Kajamarkaya daşındı, məbədlər və saraylar talan edildi. Buna baxmayaraq, ispanlar verdikləri vədə əməl etmədilər.
1533-cü ildə Atahualpa saxta məhkəmə qurularaq ittiham olundu. Ona qardaş qətli, üsyan hazırlığı və bütpərəstlik kimi ittihamlar irəli sürüldü. Məhkəmənin nəticəsi əvvəlcədən bəlli idi. Atahualpa edam cəzasına məhkum edildi. O, diri-diri yandırılmamaq üçün xristianlığı qəbul etməyə razı oldu və boğularaq edam edildi. Atahualpanın ölümü İnka imperiyasının faktiki sonu demək idi. Bundan sonra ispanlar müqavimətlə qarşılaşsalar da, mərkəzləşmiş hakimiyyətin olmaması imperiyanın süqutunu sürətləndirdi.
Atahualpanın əsir alınması və edamı Avropa müstəmləkəçiliyinin qəddarlığını və qeyri-bərabər texnoloji üstünlüyün tarixin axarını necə dəyişə bildiyini açıq şəkildə göstərir. Bu hadisə yalnız bir imperiyanın dağılması deyil, həm də Cənubi Amerikanın siyasi, mədəni və demoqrafik quruluşunun kökündən dəyişməsi ilə nəticələndi. 1532-ci il hadisələri ispan fəthlərinin simvoluna çevrildi və Yeni Dünyada Avropa hökmranlığının başlanğıcını tarixə həkk etdi.
Həsən Məmmədov
Paraqraf.com
