Azərbaycan ədəbiyyatının ən parlaq simalarından biri olan Cəlil Məmmədquluzadə öz yaradıcılığında ictimai tənqidi ədəbi silaha çevirmiş, xalqın düşüncəsini oyatmaq, cəmiyyətdəki ədalətsizlik və geriliyə qarşı mübarizə aparmaq missiyasını daşıyıb. O, təkcə yazıçı deyildi – həm də maarifçi, publisist və dövrünün vicdanı idi.
Cəlil Məmmədquluzadə üçün ədəbiyyat sadəcə estetik məqsəd daşımırdı. O, qələmini ictimai dəyişimin vasitəsinə çevirmişdi. “Molla Nəsrəddin” jurnalının redaktoru kimi o, satira və ironiya vasitəsilə cəmiyyətin yaralarını göstərir, xalqı düşünməyə və dəyişməyə çağırırdı.
Yazıçının əsərlərində əsas tənqid hədəfi – cahillik, riyakarlıq, fanatizm və sosial ədalətsizlikdir. “Poçt qutusu” hekayəsində maarifin əhəmiyyətini anlamayan xalq, “Usta Zeynal”da kasıb təbəqənin acınacaqlı taleyi, “Ölülər” pyesində isə fanatik düşüncənin insanları mənəvi “ölü”yə çevirməsi ustalıqla göstərilir.
Cəlil Məmmədquluzadə gülüşü silah kimi istifadə edir – oxucunu həm güldürür, həm düşündürür. O, xalqı təhqir etmir, onu oyatmaq, gerçəyi görməsini istəmək məqsədi daşıyır. Onun tənqidi acı, amma islah yönümlü və humanist idi.
Cəlil Məmmədquluzadənin ictimai tənqidi bu gün də aktualdır. Çünki o, zamanın deyil, zəmanənin dəyişməyən problemlərini qələmə almışdı. Onun səsi bu gün də bizə xatırladır: “Əgər cəmiyyət susursa, yazıçı danışmalıdır.”
Bu baxımdan Cəlil Məmmədquluzadə yalnız bir ədib deyil, xalqın vicdanının aynasıdır.
M. Mehdiyeva
