Azərbaycan ədəbiyyatında realizm – həyatın bədii şəkildə, lakin həqiqətə sadiq təsviri deməkdir. Bu ədəbi cərəyan XIX əsrin ikinci yarısından etibarən formalaşaraq milli ədəbiyyatımızda dərin iz buraxdı. Romantizmdən fərqli olaraq, realizm xəyala yox, reallığa – cəmiyyətin problemlərinə, insanın gündəlik həyatına diqqət yönəltdi.
Realizmin əsas məqsədi cəmiyyəti olduğu kimi göstərmək, ictimai ədalətsizliyi ifşa etmək, xalqın maariflənməsinə təkan vermək idi. Bu baxımdan Mirzə Fətəli Axundzadə realizmin ilk böyük nümayəndəsi sayılır. Onun “Hekayəti-Müsyö Jordan və Dərviş Məstəli şah”, “Molla İbrahimxəlil kimyagər” kimi əsərləri gerilik, fanatizm və cəhalətə qarşı kəskin tənqidi münasibət formalaşdırdı.
XX əsrin əvvəllərində Cəlil Məmmədquluzadə, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Mirzə Cəlil, Sabir kimi realist yazıçılar xalqın dərdini öz əsərlərinə gətirdilər. “Molla Nəsrəddin” jurnalı realizmin ən güclü tribunalarından biri oldu – burada cəmiyyətdəki rüşvət, savadsızlıq, qadın azadlığı kimi məsələlər açıq şəkildə göstərildi.
Bu dövrdə realizm sadəcə ədəbi istiqamət yox, maarifçilik və milli oyanış hərəkatının bir parçası idi. Yazıçılar oxucunu düşündürmək, onu dəyişməyə sövq etmək istəyirdilər. Realistlər üçün sənət – bəzək deyil, həqiqətin güzgüsü idi.
Sonrakı dövrlərdə – sovet və müstəqillik illərində də realizm öz aktuallığını itirmədi. Anarın, Elçinin, İsa Muğannanın, İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığında müasir insanın mənəvi axtarışları, ictimai təzadlar və reallıqla insanın ziddiyyəti realist baxışla təqdim olundu.
Beləliklə, Azərbaycan ədəbiyyatında realizm cərəyanı təkcə bir ədəbi üslub deyil, milli özünüdərk və gerçəkliyin ifadə forması oldu.
O, bizə xatırladır ki, ədəbiyyatın ən böyük dəyəri – həqiqəti demək cəsarətidir.
M. Mehdiyeva
