Müasir dövrdə informasiya əvvəlki kimi qapalı qutuların içində deyil. Xəbər indi bir neçə dəqiqəyə ölkə sərhədlərini aşır, milyonlarla insana çatır və gündəmi dəyişdirə bilir. Sosial şəbəkələr isə bu prosesin ən güclü vasitəsinə çevrilib. Lakin sürət artdıqca, risk də artır. Bugün sosial platformalar təkcə ünsiyyət və əyləncə məkanı deyil, eyni zamanda ən təhlükəli manipulyasiya meydanlarından biridir. Çünki yalan xəbər — görünməz, amma dağıdıcı bir silahdır.
Yalan xəbərin sosial şəbəkələrdə bu qədər sürətlə yayılmasının əsas səbəbi emosiyaların rasional düşüncədən daha tez hərəkətə keçməsidir. İnsan sensasiyaya inanmağa, sensasiyanı paylaşmağa meyllidir. Şok yaradan başlıq, aqressiv iddia və ya insanın qorxu hissinə toxunan cümlə bir anda yüzlərlə paylaşım, minlərlə reaksiya toplayır. Həqiqət isə çox vaxt soyuq, sakit və diqqət çəkməz görünür. Beləcə yalan, həqiqətdən daha cəlbedici olur.
Bu manipulyasiyaların arxasında bəzən siyasi maraqlar, bəzən iqtisadi qazanc, bəzən də sadəcə “məşhurluq ehtirası” dayanır. Siyasət arenasında yalan xəbər ictimai fikri yönləndirmək, cəmiyyətdə gərginlik yaratmaq və rəqibi gözdən salmaq üçün istifadə olunur. Reklam dünyasında isə yalan məlumat alıcı psixologiyasını hədəf alır. Nəticədə sosial şəbəkələrdəki informasiya xaosu cəmiyyətin etimadına ən böyük zərbəni vurur — insanlar artıq heç nəyə tam inanmır, şübhə isə sosial sabitliyi sarsıdır.
Ən acı paradoks isə odur ki, yalan xəbərin sürəti doğrunun dəqiqliyini üstələyir. Təkzib bir gün sonra gəlir, amma artıq gec olur — manipulyasiya öz işini görmüş olur. İctimai rəy formalaşır, münasibətlər dəyişir, hətta sosial qarşıdurmalar belə yaranır.
Çıxış yolu: media savadlılığıdır. Hər paylaşımı həqiqət kimi qəbul etməmək, mənbəni yoxlamaq, emosional başlıqlara aldanmamaq sosial özünümüdafiə mexanizmidir. İkinci addım — platformaların məsuliyyətidir. Sosial şəbəkələr yalan informasiya ilə mübarizədə daha sərt filtr, daha şəffaf alqoritm tətbiq etməlidir. Üçüncü addım — cəmiyyətin məsuliyyətidir. Çünki yalanı yayan təkcə yazan deyil, onu kor-koranə paylaşandır.
Unutmaq olmaz ki, informasiyanın dəyəri onun sürətində deyil, doğruluğundadır. Yalan xəbər bir cəmiyyəti parçalaya bilər, doğru xəbər isə onu gücləndirər. Həqiqət paylaşmaq — sadəcə seçim deyil, sosial məsuliyyətdir.
M. Mehdiyeva
