Türkiyə 12 illik orta təhsil modelindən sonra ali təhsildə də yeni islahatlara hazırlaşır. Yeni təklifə əsasən, universitet təhsili 4 ildən 3 ilə endirilə bilər. Türkiyə Prezidenti bildirib ki, bu dəyişiklik Avropa ölkələrinin təcrübəsinə uyğun olaraq tələbələrin 3 ilə məzun olmasına şərait yaradacaq, sistemi daha səmərəli və beynəlxalq standartlara uyğun hala gətirəcək.
Bu mövzu həm də Azərbaycanda müzakirəyə səbəb olub.
Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Kamran Əsədov Paraqraf.com-a açıqlamasında bildirib ki, ali təhsildə keyfiyyət və çevikliyin artırılması hazırkı dövrdə qlobal təhsil sistemlərinin əsas prioritetinə çevrilib:
“Türkiyənin 3 illik bakalavr modelinə keçid təşəbbüsü təkcə tədris müddətinin qısaldılması deyil, təhsil məzmununun yenilənməsi, Avropa Ali Təhsil Məkanına inteqrasiya və əmək bazarına daha çevik kadr hazırlığı məqsədi daşıyır. Bu addım struktur baxımından ciddi modernləşməni və ali təhsilin yeni mərhələyə keçidini ifadə edir.
Türkiyədə ali təhsilin ümumi müddəti 4 ildir və bu model uzun illərdir Bolonya prosesi çərçivəsində tətbiq olunur. Lakin son illərdə Avropa ölkələrində, xüsusilə Almaniya, Hollandiya və Finlandiyada aparılan təcrübələr göstərdi ki, 3 illik bakalavr sistemi daha effektiv nəticə verir. OECD-nin 2023-cü il təhsil hesabatına əsasən, 3 illik model tətbiq edən ölkələrdə tələbələrin təhsilini vaxtında başa vurma göstəricisi 79%-ə qədər yüksəlib, halbuki 4 illik sistemdə bu göstərici orta hesabla 65%-dir. Türkiyə Prezidenti tərəfindən təqdim edilən bu islahat Avropa standartları ilə tam uyğunlaşma və səmərəliliyin artırılması baxımından strateji addımdır”.
Ekspert qeyd edib ki, Azərbaycan Respublikasının “Təhsil haqqında” Qanununun 15-ci maddəsinə əsasən, ali təhsil pilləsi bakalavriat, magistratura və doktorantura səviyyələrindən ibarətdir:
“Həmin maddədə bakalavr təhsilinin müddətinin 4 il olduğu təsbit olunur. Lakin bu maddə eyni zamanda təhsil proqramlarının beynəlxalq sistemlərə uyğunlaşdırılması imkanını da nəzərdə tutur. Bu, gələcəkdə 3 illik modelin tətbiqi üçün hüquqi baza yaradır. Digər tərəfdən, “Azərbaycan Respublikasında ali təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası (2019–2030)”nda ali təhsil sisteminin “beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması və çevik struktur modelinə keçid” prioritet kimi göstərilib.
Bu kontekstdə Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə atdığı addımlar – ikili diplom proqramlarının genişləndirilməsi, tədris planlarının modul əsaslı yenilənməsi və kredit sisteminin çevikləşdirilməsi – 3 illik modelə keçid üçün zəruri zəmin yaradır. Artıq bir sıra universitetlərdə (məsələn, ADA, UNEC və Qərbi Kaspi Universitetlərində) kredit əsaslı intensiv proqramlar sınaqdan keçirilir. Bu proqramlarda 240 ECTS kreditinin 3 il ərzində toplanması mümkündür, bu isə Bolonya sisteminə tam uyğundur”.
Kamran Əsədov əlavə edib ki, Azərbaycanda bu modelin geniş tətbiqi üçün müəyyən çatışmazlıqlar aradan qaldırılmalıdır:
“Bir çox universitetlərdə dərs yükü nəzəri xarakter daşıyır, təcrübə əsaslı tədris formaları və əmək bazarı ilə əlaqələr zəifdir. Əgər 4 illik proqram 3 ilə endirilərsə, bu struktur və məzmun dəyişiklikləri paralel aparılmadığı təqdirdə, keyfiyyət itkisi ilə nəticələnə bilər. Tədris planlarında eyni mövzuların müxtəlif fənlərdə təkrarlanması da təhsilin səmərəliliyini azaldır. Bu baxımdan, fənlərin birləşdirilməsi, praktik bacarıq yönümlü modulların artırılması və tədrisin rəqəmsallaşdırılması vacibdir.
Dünya təcrübəsində 3 illik bakalavr modeli effektiv nəticə verir, çünki bu model təcrübə əsaslı və kompetensiya yönümlü yanaşmanı mərkəzə alır. Böyük Britaniyada tələbələr ixtisaslarını birinci kursdan dərinləşdirməyə başlayır, buna görə də ümumi fənlər sistemdə minimaldır. Finlandiyada isə tədris proqramları modul əsaslı qurulur, hər modul bir ixtisasa uyğun bacarıq nəticəsi ilə ölçülür. Estoniya və Litvada da 3 illik sistem mövcuddur və bu ölkələrdə məzunların 80%-i təhsilini bitirdikdən 6 ay sonra işlə təmin olunur.
Azərbaycan üçün bu modelin tətbiqi həm təhsil keyfiyyətinin, həm də beynəlxalq tanınmanın artırılması baxımından perspektivlidir. Əgər tədris planları yenilənərsə, modul əsaslı və praktik yönümlü proqramlar tətbiq olunsa, 3 illik model əmək bazarına daha çevik və müasir bacarıqlara malik mütəxəssislər qazandıra bilər. Bu, eyni zamanda tələbələrin xaricdə təhsil alma imkanlarını da genişləndirər, çünki 3 illik proqramlar Avropa universitetləri ilə birbaşa ekvivalent sayılır.
Müsbət tərəfi ondadır ki, Elm və Təhsil Nazirliyi son dövrlərdə bu istiqamətdə islahat yönümlü, açıq və beynəlxalq təcrübəyə əsaslanan siyasət yürüdür. Nazirliyin məqsədi yalnız təhsil müddətini qısaltmaq deyil, eyni zamanda öyrənmənin keyfiyyətini artırmaq, tədris prosesini rəqəmsallaşdırmaq və universitet–sənaye əməkdaşlığını genişləndirməkdir”.
Təhsil eksperti hesab edir ki, 3 illik bakalavr modelinə keçid Azərbaycanda da perspektivdə mümkündür:
“Bunun üçün təhsil məzmununun sadələşdirilməsi, tədrisin modul və kompetensiya əsaslı qurulması, təcrübə mexanizmlərinin gücləndirilməsi və qiymətləndirmə sisteminin çevikləşdirilməsi tələb olunur. Bu islahatlar həyata keçirilərsə, ölkənin ali təhsil sistemi həm Avropa standartlarına inteqrasiya edəcək, həm də daha çevik, səmərəli və beynəlxalq rəqabətə dayanıqlı olacaq. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə apardığı siyasət bu keçidin gələcəkdə reallaşması üçün real elmi və hüquqi zəmin formalaşdırır və Azərbaycanın ali təhsilinin modernləşməsi baxımından strateji dönüş nöqtəsidir”.
Kəmalə Vəliyeva
Paraqraf.com
